Στην εποχή των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, των δημοσκοπήσεων και της επαγγελματικής διαχείρισης της εικόνας, η πολιτική κινδυνεύει να ξεχάσει το βασικό: ο πολίτης δεν ζητά μόνο να του μιλήσεις καλύτερα. Ζητά να έχεις κάτι ουσιαστικό να του πεις.

Για να μας βλέπεις πιο συχνά στα αποτελέσματα αναζήτησης
Προσθήκη της huffingtonpost.gr στην Google
Μια περιήγηση στο TikTok αρκεί για να γεννήσει μια απλή απορία: υπάρχει σήμερα πολιτικός που να μη βρίσκεται στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης;

Η παρουσία των πολιτικών στις ψηφιακές πλατφόρμες είναι πλέον αυτονόητη. Και σωστά. Δεν είναι ούτε λογικό ούτε επιθυμητό να ζητά κανείς από την πολιτική να αγνοήσει τα μέσα μέσα από τα οποία ενημερώνεται και επικοινωνεί ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εικόνα παύει να υπηρετεί το περιεχόμενο και επιχειρεί να το υποκαταστήσει.

Ένα καλό επιτελείο μπορεί να αλλάξει μια εικόνα, να οργανώσει μια επιστροφή, να δημιουργήσει προσδοκία, να επιλέξει τον κατάλληλο χρόνο. Ξέρω πόσο δύσκολη και πόσο τεχνική είναι αυτή η δουλειά. Δεν την υποτιμώ.

Αυτό όμως που δεν μπορεί να κάνει καμία επικοινωνιακή τεχνική είναι να δημιουργήσει πολιτικό περιεχόμενο εκεί όπου δεν υπάρχει. Μπορεί να καλύψει το κενό για λίγο. Όχι για πάντα.

Η επάνοδος του Αλέξη Τσίπρα είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η διαχείριση της εικόνας του και η επανατοποθέτησή του στο δημόσιο σκηνικό έγιναν με εμφανή επαγγελματισμό. Αυτό είναι όχι μόνο θεμιτό αλλά και αναμενόμενο.

Η πραγματική δοκιμασία, όμως, αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η τεχνική. Μετά την επιστροφή έρχεται η πρόταση. Μετά την εικόνα, ο λόγος. Και η κοινωνία, αργά ή γρήγορα, θα ζητήσει να μάθει: ποια είναι ακριβώς η εναλλακτική;

Αντίστοιχη έμφαση στην εικόνα μπορεί κανείς να παρατηρήσει πολύ ευρύτερα στο πολιτικό σύστημα. Ο Δημήτρης Κουτσούμπας εμφανίζεται σε βίντεο με μια αισθητά διαφορετική επικοινωνιακή σκηνοθεσία από εκείνη που παραδοσιακά συνδέαμε με το ΚΚΕ. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υιοθέτησε πλήρως το TikTok ήδη από το 2023, αιφνιδιάζοντας πολλούς με την άνεση με την οποία αξιοποίησε το μέσο. Και ο Αντώνης Σαμαράς χρησιμοποίησε ένα βίντεο στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης για να σηματοδοτήσει την επιστροφή του σε πιο έντονη πολιτική αντιπαράθεση.

Το ζήτημα, επομένως, δεν αφορά ένα πρόσωπο ή ένα κόμμα. Αφορά μια επιλογή επικοινωνίας που τέμνει οριζόντια το πολιτικό σύστημα.

Σήμερα οι πολιτικοί μιλούν συχνά για “αφήγημα”. Πολύ λιγότερο συχνά συζητούν για το περιεχόμενο που πρέπει να προηγείται του αφηγήματος.

Ένα πρόγραμμα χωρίς όραμα καταλήγει σε λογιστικό φύλλο. Ένα όραμα χωρίς πρόγραμμα καταλήγει σε σύνθημα. Το πρόβλημα σήμερα είναι ότι συχνά λείπουν και τα δύο μαζί. Και τότε η επικοινωνία καλείται να καλύψει το κενό.

Τι θα σήμαινε, όμως, στην πράξη ένα πραγματικό πολιτικό όραμα;

Όχι μια αφηρημένη “ελπίδα” ούτε ένα γενικό “οραματιζόμαστε μια καλύτερη Ελλάδα”.

Θα σήμαινε, για παράδειγμα, μια καθαρή απάντηση στο αν η χώρα θέλει να στηρίξει περισσότερο την ανάπτυξή της στην παραγωγή και τη βιομηχανία ή στις υπηρεσίες και τον τουρισμό. Οι δύο κατευθύνσεις απαιτούν διαφορετικές επιλογές στην παιδεία, στις υποδομές, στη φορολογία.

Θα σήμαινε επίσης μια συγκεκριμένη θέση για το αν η αποκέντρωση αποτελεί πραγματική εθνική προτεραιότητα ή παραμένει ένα διακοσμητικό σύνθημα κάθε προεκλογικής περιόδου.

Θα σήμαινε ακόμα συγκεκριμένες μετρήσιμες προτάσεις για το δημογραφικό. Όχι ανάλυση του προβλήματος. Πρακτικές λύσεις για την επίλυσή του.

Τέτοιες επιλογές έχουν κόστος. Δημιουργούν κερδισμένους και χαμένους. Γι’ αυτό ακριβώς είναι πολιτικές επιλογές. Και ίσως γι’ αυτό πλέον σπανίζουν. Στην εποχή της εικόνας η ουσία φαίνεται να προσπερνιέται.

Το ίδιο ισχύει και για τα δεδομένα.

Η ανάλυση δεδομένων (τα λεγόμενα data analytics) έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε την εκλογική συμπεριφορά και οι δημοσκοπήσεις προσφέρουν πραγματική γνώση. Είναι εργαλεία πολύτιμα για οποιονδήποτε θέλει να κατανοήσει μια κοινωνία.

Αλλά ο πολίτης δεν ζει μέσα σε έναν πίνακα δεικτών (σε ένα dashboard όπως θα λέγαμε στην καθομιλουμένη).

Ζει την τιμή στο ράφι, το κόστος της κατοικίας, τον λογαριασμό στο τέλος του μήνα. Και όταν οι αριθμοί λένε ότι η οικονομία “πάει καλά”, ενώ ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας αισθάνεται το αντίθετο, το πρόβλημα δεν λύνεται εξηγώντας καλύτερα τους αριθμούς.

Ίσως χρειάζεται άλλος δείκτης. Όχι απλώς καλύτερη επικοινωνία του υπάρχοντος.

Υπάρχει και μια ακόμη διάσταση που συχνά αγνοούμε.

Στην εποχή του διαδικτύου, μια πολιτική ομιλία θα έπρεπε να είναι διαθέσιμη αυτούσια. Σήμερα αντίθετα τα κόμματα επιλέγουν να την μεταφέρουν μέσα από ένα σύντομο βίντεο, ένα απόσπασμα ή την περίληψη ενός δελτίου Τύπου. Ο δημοσιογράφος και ο πολίτης πρέπει να μπορούν να δουν τι πραγματικά ειπώθηκε, να συγκρίνουν και να κρίνουν.

Και εδώ η βιομηχανία της επικοινωνίας οφείλει να εξετάσει και τις δικές της ευθύνες.

Το επαγγελματικό ένστικτο είναι συχνά να αναζητήσουμε τα δεκαπέντε δευτερόλεπτα που θα διαδοθούν ευρέως (που θα γίνουν viral). Πολύ λιγότερο συχνά πιέζουμε για να είναι προσβάσιμο το πλήρες περιεχόμενο από το οποίο προήλθαν αυτά τα δεκαπέντε δευτερόλεπτα.

Αν παίρναμε στα σοβαρά την ίδια την έννοια της πολιτικής επικοινωνίας, θα έπρεπε να επιδιώκουμε και τα δύο: αποτελεσματική παρουσίαση και εύκολη πρόσβαση στην ουσία.

Το μεγαλύτερο λάθος ενός πολιτικού συστήματος είναι να αντιμετωπίζει τους πολίτες σαν κοινό μιας καμπάνιας επ’ αόριστον.

Οι Έλληνες πολίτες τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουν δώσει ευκαιρίες σχεδόν στο σύνολο των εκφραστών του σύγχρονου πολιτικού συστήματος, έχουν αποσύρει εμπιστοσύνη, έχουν επιβραβεύσει και έχουν τιμωρήσει. Συχνά με τρόπο που εξέπληξε ακόμη κι εκείνους που πίστευαν ότι είχαν “διαβάσει” πλήρως τη συμπεριφορά τους.

Η πολιτική δεν χρειάζεται απλώς πιο έξυπνες τεχνικές για να πείσει τον πολίτη. Ο σύγχρονος πολιτικός έχει ήδη στη διάθεσή του σχεδόν όλα τα εργαλεία που μπορεί να του προσφέρει η επιστήμη, η τεχνολογία και η επαγγελματική επικοινωνία.

Αυτό που χρειάζεται περισσότερο είναι να εμπιστευτεί τον πολίτη: να του μιλήσει καθαρά, να του παρουσιάσει ένα εφαρμόσιμο σχέδιο με πραγματικές επιλογές και πραγματικές συνέπειες. Και φυσικά να του επιτρέψει να κρίνει.

Γιατί, στο τέλος, η πολιτική επικοινωνία δεν κρίνεται από το πόσο καλά παρουσίασε μια πολιτική.

Κρίνεται από το αν υπήρχε πολιτική άξια να παρουσιαστεί.

huffingtonpost.gr

Ο Κωνσταντίνος Τασούλας δηλώνει σε πρόσφατη συνέντευξή του ότι ονειρεύεται «μια Ελλάδα με αυτοπεποίθηση». Είναι μια φράση που δύσκολα μπορεί να διαφωνήσει κανείς. Όσο όμως προχωρά η ανάγνωση της συνέντευξης, γίνεται φανερό ότι η αυτοπεποίθηση που περιγράφει μοιάζει περισσότερο με συμβιβασμό παρά με φιλοδοξία.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν μιλά για μια Ελλάδα που θα πρωταγωνιστεί στην Ευρώπη. Δεν μιλά για μια χώρα που θα καινοτομεί, θα παράγει τεχνολογία, θα προσελκύει τα μεγαλύτερα επιστημονικά και επιχειρηματικά μυαλά, θα διαμορφώνει εξελίξεις ή θα αποτελεί πρότυπο δημοκρατίας και αποτελεσματικής διακυβέρνησης.

Αντίθετα, παρουσιάζει ως εθνική επιδίωξη ένα κράτος όπου τα νοσοκομεία, τα δικαστήρια, οι πολεοδομίες και η δημόσια διοίκηση θα λειτουργούν χωρίς πελατειακές παρεμβάσεις, «ψηφιακά και αποτελεσματικά», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει.

Με συγχωρείτε, αλλά αυτό δεν είναι όραμα.

Είναι η στοιχειώδης υποχρέωση κάθε σύγχρονου ευρωπαϊκού κράτους.

Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν είναι υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης ούτε τεχνοκράτης που παρουσιάζει ένα πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της δημόσιας διοίκησης. Είναι ο ανώτατος πολιτειακός άρχοντας. Οφείλει να εκφράζει τον μακροπρόθεσμο ορίζοντα της χώρας και να εμπνέει μια κοινωνία να κοιτάζει ψηλότερα.

Όταν λοιπόν ο ίδιος παρουσιάζει ως εθνική φιλοδοξία την αυτονόητη λειτουργία του κράτους, το μήνυμα που εκπέμπεται είναι ότι έχουμε αρχίσει να θεωρούμε τα στοιχειώδη ως το ανώτατο σημείο των προσδοκιών μας.

Και αυτό είναι βαθιά προβληματικό.

Η Ελλάδα χρειάζεται πράγματι ένα κράτος χωρίς ρουσφέτια, με γρήγορη Δικαιοσύνη, αποτελεσματική δημόσια διοίκηση και ψηφιακές υπηρεσίες. Κανείς δεν αμφισβητεί αυτή την ανάγκη.

Αλλά αυτά δεν μπορούν να αποτελούν το εθνικό όραμα.

Είναι το πάτωμα, όχι το ταβάνι.

Είναι οι προϋποθέσεις πάνω στις οποίες χτίζεται μια χώρα με πραγματική αυτοπεποίθηση, όχι ο τελικός της προορισμός.

Κι εδώ εντοπίζεται ακόμη μία, ίσως πιο αποκαλυπτική, αντίφαση. Ο ίδιος ο Πρόεδρος αναφέρει, έστω και εν συντομία, την ενότητα και την παιδεία ως «την πραγματική μας δύναμη». Θα περίμενε λοιπόν κανείς εκεί να επενδύσει τον περισσότερο λόγο, την περισσότερη σαφήνεια, το πιο φιλόδοξο σχέδιο.

Δεν συμβαίνει αυτό.

Όταν μιλά για τη διοικητική κανονικότητα, ο λόγος του γίνεται αμέσως συγκεκριμένος: αναφέρει όρους, μεθόδους, ακόμη και ρητές διατυπώσεις όπως «ψηφιακά και αποτελεσματικά» ή «οριστική καταπολέμηση του πελατειακού συστήματος». Ξέρει τι θέλει να πετύχει, πώς, και γιατί.

Όταν όμως στρέφεται στην ενότητα και την παιδεία, ο λόγος αδειάζει από περιεχόμενο. Μένει σε ιστορικές αναφορές για την Επανάσταση του ’21 ή τους Βαλκανικούς Πολέμους, χωρίς καμία «μετάφραση» σε σημερινούς όρους. Τι σημαίνει παιδεία ως εθνική προτεραιότητα το 2026; Ποιος πρέπει να είναι ο οδικός χάρτης της Παιδείας μας; Tι πρέπει να προσέξουμε; Με κάθε σεβασμό στον θεσμικό του ρόλο, δεν θα περίμενε κανείς να σχεδιάσει εκπαιδευτική πολιτική. Θα περίμενε όμως να υποδείξει μια κατεύθυνση.

Δεν ζητάμε από τον Πρόεδρο να σχεδιάσει ο ίδιος την εκπαιδευτική ή αναπτυξιακή πολιτική. Αυτό είναι έργο της εκτελεστικής εξουσίας. Ζητάμε να δώσει την κατεύθυνση, τον ορίζοντα, το «γιατί» πάνω στο οποίο θα χτιστεί το «πώς» των άλλων.

Η ασυμμετρία αυτή είναι το πιο εύγλωττο σημείο της συνέντευξης. Δείχνει έναν πολιτειακό άρχοντα που ξέρει να περιγράφει με ακρίβεια το πάτωμα, αλλά αρκείται σε λόγια-σύμβολα όταν έρχεται η ώρα να περιγράψει το ταβάνι. Κι αυτό δεν είναι απλώς έλλειψη έμπνευσης· είναι ένδειξη ότι το πραγματικό, επεξεργασμένο όραμα της ηγεσίας σταματά ακριβώς εκεί όπου σταματά και η διοίκηση.

Μια χώρα που πριν από λίγες δεκαετίες έθετε ως εθνικούς στόχους την ένταξη στην ΕΟΚ, τη συμμετοχή στην ΟΝΕ και τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων δεν μπορεί σήμερα να παρουσιάζει ως ύψιστη φιλοδοξία το να λειτουργούν οι δημόσιες υπηρεσίες χωρίς πελατειακές παρεμβάσεις.

Η ελληνική κοινωνία πέρασε τη μεγαλύτερη οικονομική κρίση της μεταπολεμικής ιστορίας της. Οι πολίτες πλήρωσαν βαρύ τίμημα, έκαναν θυσίες και εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις. Δικαιούνται, λοιπόν, από την πολιτική και πολιτειακή ηγεσία κάτι περισσότερο από μια υπόσχεση στοιχειώδους κανονικότητας.

Δικαιούνται μια φιλοδοξία που να κοιτάζει μπροστά.

Ο ίδιος ο Πρόεδρος ασκεί κριτική στην πολιτική επειδή αντικατέστησε το «πράττειν» με το «φαίνεσθαι», επειδή κυριαρχούν η επικοινωνία και η εύκολη καταγγελία. Είναι μια διαπίστωση με την οποία πολλοί θα συμφωνήσουν.

Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, θα περίμενε κανείς από τον ανώτατο πολιτειακό άρχοντα να θέσει έναν υψηλότερο εθνικό πήχη.

Να μιλήσει για μια παραγωγική Ελλάδα που θα δημιουργεί πλούτο μέσα από την καινοτομία.

Για πανεπιστήμια που θα ανταγωνίζονται τα καλύτερα του κόσμου.

Για ελληνικές επιχειρήσεις που θα αναπτύσσουν τεχνολογία με διεθνή εμβέλεια.

Για μια σοβαρή δημογραφική στρατηγική.

Για πολιτιστική εξωστρέφεια.

Για γεωπολιτική αυτοπεποίθηση.

Για μια Ελλάδα που δεν θα περιορίζεται στο να διορθώνει τις χρόνιες παθογένειές της, αλλά θα διαμορφώνει το μέλλον της.

Αντί γι’ αυτό, διαβάσαμε έναν Πρόεδρο που φαίνεται να προσαρμόζει τις εθνικές φιλοδοξίες στο χαμηλότερο επίπεδο των προσδοκιών της κοινωνίας.

Και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό μήνυμα ολόκληρης της συνέντευξης.

Διότι όταν ακόμη και ο ανώτατος πολιτειακός άρχοντας παρουσιάζει ως όραμα τα αυτονόητα, τότε το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη αυτοπεποίθησης της χώρας.

Είναι ότι κινδυνεύουμε να χάσουμε κάτι ακόμη πιο σημαντικό:

Τη φιλοδοξία να γίνουμε πολύ περισσότερα από μια χώρα που απλώς λειτουργεί.

Οι πολίτες της Δύσης δεν ψηφίζουν πλέον απαραίτητα τον πιο έμπειρο πολιτικό. Ψηφίζουν εκείνον που μοιάζει πιο αυθεντικός, πιο άμεσος και -κυρίως- λιγότερο “συστημικός”. Η φθορά των κομματικών μηχανισμών, η κόπωση απέναντι στις ελίτ και η αίσθηση ότι η πολιτική αδυνατεί να απαντήσει στις πραγματικές αγωνίες των πολιτών οδηγούν όλο και περισσότερους ψηφοφόρους προς πρόσωπα που εμφανίζονται ως αυθεντικά, άμεσα και έξω από το σύστημα. Αυτή η νέα πολιτική πραγματικότητα ευνοεί και τη δημιουργία νέων κομματικών σχηματισμών.

Η τάση αυτή δεν είναι εντελώς καινούργια. Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκαν πολιτικά πρόσωπα που κατάφεραν να αμφισβητήσουν τα παραδοσιακά κομματικά σχήματα είτε δημιουργώντας νέους φορείς είτε εκφράζοντας μια έντονη αντισυστημική δυναμική. Ο Εμμανουέλ Μακρόν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πολιτικού ο οποίος δημιούργησε ενά νέο κομματικό φορέα που κατάφερε να παρακάμψει το ιστορικό δίπολο Σοσιαλιστών και Ρεπουμπλικάνων στη Γαλλία. Η Τζώρτζια Μελόνι στην Ιταλία κατάφερε να μετατρέψει ένα περιφερειακό κόμμα σε κυρίαρχη πολιτική δύναμη εκφράζοντας τη φθορά του παραδοσιακού πολιτικού συστήματος.

Η κρίση εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά κόμματα αποτυπώνεται πλέον σε ολόκληρη την Ευρώπη. Σε πολλές χώρες, τα ιστορικά σοσιαλδημοκρατικά και κεντροδεξιά κόμματα καταγράφουν σταθερή εκλογική υποχώρηση, ενώ ενισχύονται προσωποκεντρικά ή αντισυστημικά σχήματα. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κοινωνική αυθεντικότητα συχνά αποκτά μεγαλύτερη πολιτική δύναμη από τη θεσμική εμπειρία.

Σε αυτή τη νέα τάση συναντούμε και τον YouTuber και TikToker, Φειδία Παναγιώτου ο οποίος μετέτρεψε τη διαδικτυακή του δημοτικότητα σε μια εντυπωσιακή πολιτική πορεία στην Κύπρο και την Ευρώπη. Δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητο το ποσοστό που έλαβε to κόμμα που ίδρυσε στις εκλογές στην Κύπρο (5,4%) ούτε οι 4 έδρες που κέρδισε.

Η δημόσια απήχηση της Μαρίας Καρυστιανού δείχνει, επίσης, ότι σημαντικό τμήμα της κοινωνίας αναζητά πρόσωπα που δεν προέρχονται από τον στενό πυρήνα του πολιτικού συστήματος. Όλα δείχνουν ότι μπορεί να αξιοποιήσει την απογοήτευση των ψηφοφόρων απέναντι στο κατεστημένο. Ανεξάρτητα από το πού μπορεί να οδηγηθεί πολιτικά, εκφράζει μια βαθύτερη κοινωνική ανάγκη: την αναζήτηση προσώπων που μοιάζουν να προέρχονται πραγματικά από την κοινωνία και όχι από τη μακρά αναπαραγωγή ενός κλειστού πολιτικού προσωπικού.

Φειδείας Παναγιώτου και -ενδεχομένως- Μαρία Καρυστιανού επιβεβαιώνουν ότι ένα μέρος της κοινωνίας αναζητά πλέον πολιτική εκπροσώπηση έξω από τις παραδοσιακές κομματικές διαδρομές. Πολλοί πολίτες αναζητούν νέα πρόσωπα που να μοιάζουν με -ή να είναι- επιδραστές (influencers), τηλεοπτικές φιγούρες (ή/και youtubers) ή “αντισυστημικούς”, παρά σε παραδοσιακούς πολιτικούς με κομματική διαδρομή και θεσμική εμπειρία.

Δεν είναι τυχαίο ότι θεωρητικοί όπως η Hélène Landemore υποστηρίζουν πως η δημοκρατία λειτουργεί αποτελεσματικότερα όταν οι πολίτες συμμετέχουν ουσιαστικά στη λήψη αποφάσεων και όχι μόνο κάθε τέσσερα χρόνια μέσω εκλογών. Η αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στις ελίτ και στους παραδοσιακούς διαμεσολαβητές της πολιτικής τροφοδοτεί ακριβώς αυτή τη ρητορική.

Σε αυτή την εποχή που η κοινωνική αυθεντικότητα αποκτά μεγαλύτερη πολιτική δύναμη από τη θεσμική εμπειρία, η επιστροφή του Αλέξη Τσίπρα μέσω ενός νέου πολιτικού φορέα συνιστά μια πολιτική κίνηση υψηλού ρίσκου. Η μεγάλη εκλογική ήττα του 2023, η αποχώρηση από την ηγεσία, η παραίτηση του από Βουλευτής και η σχετικά γρήγορη επανεμφάνιση μέσα από έναν νέο κόμμα δημιουργούν το ερώτημα αν μια κοινωνία που αναζητά νέα πρόσωπα και διαφορετικές πολιτικές διαδρομές είναι διατεθειμένη να επενδύσει ξανά σε ένα γνώριμο πολιτικό κεφάλαιο.

Γιατί στην εποχή των πολιτικών influencers, η αναγνωρισιμότητα μπορεί να κερδίζει την προσοχή των πολιτών – όχι όμως απαραίτητα και την εμπιστοσύνη τους σε βάθος χρόνου.

Αλλά ίσως αυτά να θεωρούνται ακόμη ψιλά γράμματα.

Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα δίνουν ολοένα και μεγαλύτερη προτεραιότητα στους δείκτες απόδοσης -στο «πώς» της εκπαίδευσης- εις βάρος του θεμελιώδους «γιατί» της μάθησης. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς μια αλλαγή προτεραιοτήτων· είναι μια αλλαγή ταυτότητας. Η εκπαίδευση κινδυνεύει να μετατραπεί σε γραμμή παραγωγής δεξιοτήτων και πιστοποιήσεων, αποκομμένη από τον λόγο ύπαρξής της.

Για δεκαετίες, το Πανεπιστήμιο αποτελούσε χώρο καλλιέργειας της κρίσης, της αμφισβήτησης και της σκέψης. Σήμερα, αυτή η λειτουργία υποχωρεί μπροστά σε μια μονοδιάστατη προσήλωση στη μετρησιμότητα: δείκτες, κατατάξεις, απασχολησιμότητα. Δεν πρόκειται για ουδέτερη εξέλιξη. Είναι μια πολιτική επιλογή με σαφείς συνέπειες. Σε διεθνές επίπεδο, προγράμματα ανθρωπιστικών σπουδών συρρικνώνονται ή καταργούνται επειδή δεν «αποδίδουν» άμεσα με όρους αγοράς. Το Πανεπιστήμιο, έτσι, παύει σταδιακά να είναι θεσμός παιδείας και μετατρέπεται σε μηχανισμό κατάρτισης.

Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη του «πώς», αλλά η κυριαρχία του. Όταν η εκπαίδευση περιορίζεται στην αποδοτικότητα, χάνει την κατεύθυνσή της. Το «πώς» χωρίς «γιατί» δεν είναι ουδέτερο· είναι επικίνδυνα αποτελεσματικό προς άγνωστη κατεύθυνση. Αντίθετα, ένα άτομο που έχει μάθει να αναζητά το «γιατί» μπορεί να προσαρμόζεται, να κρίνει και να δημιουργεί μέσα σε συνθήκες αβεβαιότητας. Και εδώ βρίσκεται η ειρωνεία της εποχής μας: τη στιγμή που η Τεχνητή Νοημοσύνη αυτοματοποιεί το «πώς», εμείς υποβαθμίζουμε το «γιατί».

Η μετατόπιση αυτή αποκαλύπτει μια βαθύτερη κρίση: την αναδιαμόρφωση του κοινωνικού συμβολαίου της εκπαίδευσης. Για δεκαετίες, η υπόσχεση ήταν σαφής: οι σπουδές οδηγούν σε σταθερότητα και επαγγελματική αποκατάσταση. Σήμερα, αυτή η σχέση έχει ρηγματωθεί. Στην Ελλάδα, η αξία ενός πτυχίου μετριέται όλο και περισσότερο με όρους άμεσης απασχολησιμότητας. Στην Ευρώπη, η εκπαίδευση προσαρμόζεται στις ανάγκες της αγοράς, συχνά εις βάρος του παιδευτικού της ρόλου. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ορισμένα Πανεπιστήμια λειτουργούν ήδη με λογική διαχείρισης χαρτοφυλακίου επενδύοντας σε ό,τι «αποδίδει» και εγκαταλείποντας ό,τι δεν αποτιμάται εύκολα.

Οι ανθρωπιστικές σπουδές βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της πίεσης. Όχι επειδή έχουν χάσει την αξία τους, αλλά επειδή η αξία τους δεν αποτυπώνεται εύκολα σε δείκτες. Και όμως, η φιλοσοφική σκέψη, η ιστορική συνείδηση και η ικανότητα ερμηνείας αποτελούν τον πυρήνα της ηγεσίας σε έναν αβέβαιο κόσμο. Η πραγματική αποτελεσματικότητα δεν είναι μόνο η επίτευξη στόχων· είναι η κατανόηση του γιατί αυτοί οι στόχοι αξίζουν να επιτευχθούν.

Σε αυτό το περιβάλλον, η στρατηγική επικοινωνία παύει να είναι εργαλείο προβολής και γίνεται μηχανισμός διαμόρφωσης νοήματος. Το βασικό έλλειμμα της εποχής δεν είναι η πληροφορία Είναι η ερμηνεία της πληροφορίας. Οι οργανισμοί επιβραβεύονται για ό,τι μετριέται, αλλά κρίνονται για ό,τι νοηματοδοτούν. Ένα συνεκτικό «γιατί» δεν είναι επικοινωνιακή πολυτέλεια· είναι προϋπόθεση εμπιστοσύνης. Και η εμπιστοσύνη, σε περιόδους αβεβαιότητας, είναι το μόνο πραγματικό κεφάλαιο.

Οι ανθρωπιστικές σπουδές παρέχουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο τα δεδομένα αποκτούν νόημα. Επιτρέπουν στους οργανισμούς να διατηρούν συνοχή όταν οι αριθμοί δεν αρκούν. Η ηγεσία, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι διαχείριση δεικτών· είναι διαμόρφωση κατεύθυνσης. Είναι η ικανότητα να κρατάς μια κοινότητα ενωμένη όταν οι μετρήσεις δείχνουν προς διαφορετικές κατευθύνσεις.

Το Πανεπιστήμιο του μέλλοντος θα κριθεί από την απάντηση σε ένα απλό αλλά θεμελιώδες ερώτημα: τι είδους ανθρώπους και τι είδους κοινωνίες θέλουμε να διαμορφώσουμε; Θα είναι αναπόφευκτα υβριδικό και τεχνολογικά ενισχυμένο. Όμως η ιεραρχία δεν μπορεί να είναι διαπραγματεύσιμη: πρώτα το «γιατί», μετά το «πώς».

Από την οπτική της πολιτικής φιλοσοφίας, η εκπαίδευση είναι ο πυρήνας του κοινωνικού συμβολαίου. Από την οπτική της στρατηγικής επικοινωνίας, οι εκπαιδευτικοί οργανισμοί οφείλουν να αξιοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη ως εργαλείο – όχι ως πυξίδα. Η πυξίδα πρέπει να παραμένει ανθρώπινη.

Τελικά, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο τι γνωρίζουν οι απόφοιτοι, αλλά τι μπορούν να κατανοήσουν και να διαμορφώσουν. Εκεί, το «γιατί» δεν αποτελεί απλώς την αφετηρία της εκπαίδευσης. Είναι ο προορισμός της. Και ίσως η τελευταία της ευκαιρία να παραμείνει ουσιαστική.

Το άρθρο είναι αποτέλεσμα της συνομιλίας της Μαρίνας Stenos και του Δρ. Ιακώβου-Αντώνιου Αρμάου, στα πλαίσια του People & Planet United- Global Health & Purpose Summit στη Νέα Υόρκη.

Η ελληνική πολιτική σκηνή φαίνεται να εισέρχεται σε μια νέα φάση αναδιάταξης, με τη δημιουργία νέων κομμάτων να προδιαγράφεται πλέον ως άμεση εξέλιξη: η Μαρία Καρυστιανού και ο Αλέξης Τσίπρας αναμένεται να ανακοινώσουν τις δικές τους πρωτοβουλίες. Δύο διαφορετικές αφετηρίες. Δύο διαφορετικές διαδρομές.

Η Μαρία Καρυστιανού φαίνεται να αντλεί δυναμική από ένα κοινωνικό ρεύμα που διαμορφώθηκε εκτός των παραδοσιακών κομματικών μηχανισμών. Η παρουσία της στον δημόσιο λόγο συνδέεται με συγκεκριμένα γεγονότα και έντονο συναισθηματικό φορτίο, στοιχεία που της προσδίδουν απήχηση σε πολίτες που αμφισβητούν την υφιστάμενη πολιτική πραγματικότητα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτή η δυναμική μπορεί να μετουσιωθεί σε συνεκτική, διαρκή πολιτική πρόταση.

 

Στον αντίποδα, ο Αλέξης Τσίπρας κινείται σε ένα διαφορετικό πεδίο. Με μακρά πολιτική διαδρομή και εμπειρία στην κορυφή της εξουσίας, η ενδεχόμενη ίδρυση νέου κόμματος συνιστά προσπάθεια επανατοποθέτησης ενός χώρου που έχει υποστεί σημαντικές μεταβολές. Το εγχείρημα αυτό θα κριθεί όχι μόνο από το νέο αφήγημα, αλλά και από την αποτίμηση του παρελθόντος.

Η επιτυχία ή η αποτυχία αυτών των εγχειρημάτων όμως δεν θα κριθεί μόνο από τις ίδιες τις προτάσεις τους. Θα κριθεί και από το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα κληθούν να μιλήσουν. Και αυτό το περιβάλλον είναι προβληματικό.

Ωστόσο, η πολιτική αναδιάταξη δεν συντελείται σε ουδέτερο έδαφος. Συντελείται σε ένα περιβάλλον όπου ο ίδιος ο δημόσιος διάλογος εμφανίζει σημάδια φθοράς.

Δεν είναι τυχαίο ότι ορισμένοι από τους πιο επιδραστικούς χώρους δημόσιου διαλόγου έχουν μετατραπεί σε προνομιακές αρένες. Η πρόσβαση, εκεί, δεν κερδίζεται με την ποιότητα της σκέψης, αλλά εξαγοράζεται.

Όταν η συμμετοχή σε θεσμοθετημένες δημόσιες συζητήσεις μπορεί να εξασφαλιστεί μέσω υψηλού οικονομικού αντιτίμου, ο διάλογος κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα ιδιότυπο χρηματιστήριο ιδεών. Εκεί, η οικονομική δυνατότητα συνδέεται άμεσα με την ένταση της προβολής και τη διεύρυνση της απήχησης. Και σε αυτή τη συνθήκη, η ποιότητα του λόγου παύει να αποτελεί το βασικό κριτήριο.

Δεν είναι πρόβλημα η δικτύωση. Είναι πρόβλημα όταν γίνεται αυτοσκοπός.

Δεν είναι πρόβλημα η χρηματοδότηση. Είναι πρόβλημα όταν καθορίζει το περιεχόμενο.

Δεν είναι πρόβλημα η προβολή. Είναι πρόβλημα όταν υποκαθιστά την ουσία.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι πολίτες δεν εκτίθενται σε έναν διάλογο που προκύπτει από την αξία των ιδεών, αλλά σε έναν διάλογο που διαμορφώνεται από την ικανότητα πρόσβασης. Αυτό υπονομεύει όχι μόνο την ποιότητα της ενημέρωσης, αλλά και την ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας.

 

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιοι θα είναι οι νέοι πολιτικοί φορείς. Είναι με ποιους όρους θα μπορέσουν να συνομιλήσουν ουσιαστικά με την κοινωνία.

Οι επόμενες εκλογές, όποτε κι αν διεξαχθούν, θα έχουν χαρακτηριστικά επανεκκίνησης του πολιτικού συστήματος. Η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να φέρει τα αποτυπώματα μιας δεκαπενταετίας κρίσεων, με την αίσθηση πίεσης και ανισότητας στην καθημερινότητα να παραμένει έντονη. Σε αυτό το περιβάλλον, η ανάγκη για νέες λύσεις και πειστικά οράματα δεν είναι αφηρημένη. Είναι επιτακτική.

Η κόπωση των πολιτών από επαναλαμβανόμενες υποσχέσεις χωρίς αντίκρισμα έχει δημιουργήσει ένα περιβάλλον καχυποψίας. Κάθε νέα πολιτική πρόταση καλείται να αποδείξει από την πρώτη στιγμή την αξιοπιστία της: με σαφές σχέδιο, μετρήσιμα αποτελέσματα και συνέπεια λόγων και πράξεων.

Ταυτόχρονα, η κοινωνία βρίσκεται σε ένα μεταίχμιο. Από τη μία πλευρά αναζητά σταθερότητα. Από την άλλη, αμφισβητεί την επάρκεια του υφιστάμενου μοντέλου. Σε αυτή τη λεπτή ισορροπία θα κριθούν όχι μόνο τα νέα εγχειρήματα, αλλά το σύνολο του πολιτικού συστήματος.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική πρόκληση: όχι απλώς η δημιουργία νέων κομμάτων, αλλά η αποκατάσταση των όρων με τους οποίους η πολιτική συνομιλεί με την κοινωνία.

 

huffingtonpost.gr

Η πανδημία του κορονοϊού αποτέλεσε την αφορμή για να επιταχυνθεί η ψηφιακή επανάσταση. Ή, ίσως ορθότερα, η εφαρμογή της στην καθημερινότητά μας. Στη χώρα μας, χωρίς καμία διάθεση αφορισμού, μπορεί να συνέβαλε στη βελτίωση της καθημερινότητας του πολίτη, δεν άλλαξε όμως ριζικά τη νοοτροπία της Πολιτείας. Διευκόλυνε απίστευτα τη ζωή μας, αλλά σε μεγάλο βαθμό μετέτρεψε την παραδοσιακή γραφειοκρατία σε ψηφιακή.

Την ίδια ώρα, διαφοροποίησε ολόκληρους κλάδους. Στον δρόμο προς την ψηφιακή μας ολοκλήρωση, έρχονται συχνά κείμενα να μας θυμίσουν πού ακριβώς πορευόμαστε και πόσο δίκιο ή άδικο έχουμε σε ορισμένες από τις επιλογές μας. Επιλογές που άλλοτε είναι αποτέλεσμα πεποίθησης και άλλοτε επιβολής.

Στην οικονομία, και ειδικότερα στον τραπεζικό κλάδο, η ψηφιακή εξυπηρέτηση αντικατέστησε σε μεγάλο βαθμό την παραδοσιακή. Κι όμως, στις ΗΠΑ η τάση αυτή φαίνεται να αμφισβητείται έντονα.

Σύμφωνα με πρόσφατο δημοσίευμα ολοένα και περισσότερες τράπεζες στις ΗΠΑ στοχεύουν στην περαιτέρω ενδυνάμωση της φυσικής τους παρουσίας. Υπάρχει η θεώρηση ότι ένα σημαντικό μέρος των πελατών εκμεταλλεύεται την εξυπηρέτηση που δίνει η ψηφιακή ευκολία αλλά εξακολουθεί να εκτιμά τη δυνατότητα συναλλαγών με φυσική παρουσία

Κάτω απ’ αυτό το πρίσμα η προσέγγιση της συντριπτικής πλειοψηφίας των τραπεζών στις ΗΠΑ διαφοροποιείται εμφανώς από εκείνη τραπεζικών ιδρυμάτων χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο ή η Ελλάδα, τα οποία ακολουθούν πορεία συρρίκνωσης του δικτύου τους, και αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη δυναμική που χαρακτηρίζει τη λιανική τραπεζική στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Είναι μάλιστα εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι παρότι η χρήση μετρητών στις ΗΠΑ μειώνεται και οι τράπεζες επενδύουν δισεκατομμύρια σε ψηφιακά εργαλεία, οι ίδιες οι τράπεζες των ΗΠΑ παράλληλα ενισχύουν την παρουσία τους σε φυσικούς χώρους, ανοίγοντας νέα καταστήματα προκειμένου να προσελκύσουν και να διατηρήσουν καταθέσεις.

Στο ίδιο άρθρο παρατίθεται η άποψη του Mike Abbott, επικεφαλής τραπεζικής και κεφαλαιαγορών της Accenture, ο οποίος επισημαίνει ότι για πολλούς πολίτες η ύπαρξη ενός φυσικού καταστήματος λειτουργεί ως απτή επιβεβαίωση του χώρου όπου “βρίσκονται” τα χρήματά τους. Η φυσική παρουσία, ακόμη και αν δεν χρησιμοποιείται συχνά, ενισχύει το αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης.

Οι αμερικανικές τράπεζες παρατηρούν ότι η εγγύτητα ενός καταστήματος αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα ένας ενδιαφερόμενος να προχωρήσει στο άνοιγμα λογαριασμού. Το φαινόμενο αυτό καταγράφεται ακόμη και όταν η διαδικασία ολοκληρώνεται ηλεκτρονικά και ανεξάρτητα από το αν ο πελάτης επισκέπτεται τακτικά το κατάστημα.

Το στοιχείο της φυσικής παρουσίας παραμένει σημαντικό και για τις νεότερες γενιές, παρά τη μεγάλη τους εξοικείωση με την τεχνολογία. Σύμφωνα με έρευνα της Accenture στις ΗΠΑ, το 71% των baby boomers (γεννημένοι μεταξύ 1946-1964) επιθυμεί την ύπαρξη καταστήματος στη γειτονιά του, ενώ αντίστοιχα ποσοστά 63% καταγράφονται για τους millennials (1981-1996) και την Gen Z (1997-2012).

Η τάση αυτή διαφοροποιεί έντονα τις ΗΠΑ από αγορές όπως η ελληνική. Το δημοσίευμα επισημαίνει ότι όλα αυτά μπορεί να είναι αποτέλεσμα του διαφορετικού οικοσυστήματος. Στις Ηνωμένες Πολιτείες δραστηριοποιούνται περισσότερα από 4.000 τραπεζικά ιδρύματα που ανταγωνίζονται σκληρά για την προσέλκυση καταθέσεων. Αντιθέτως, σε χώρες όπως η Ελλάδα, αλλά και την Αυστραλία, τον Καναδά και το Ηνωμένο Βασίλειο, η αγορά είναι πιο συγκεντρωμένη, με περιορισμένο αριθμό μεγάλων τραπεζών να κατέχει το μεγαλύτερο μερίδιο, γεγονός που ενισχύει τη σταθερότητα και την αδράνεια του πελατειακού τους κοινού. Ωστόσο πέρα απ’ αυτό κανείς δεν μπορεί να υποτιμήσει των ανάγκη των πολιτών – πελατών στη σημερινή εποχή του άυλου χρήματος και της άχρωμης, αόρατης εξυπηρέτησης να αναζητούν ασφάλεια και να επιζητούν προσοχή.

Στην Ελλάδα, η επιλογή συρρίκνωσης του φυσικού δικτύου, η μείωση των ωρών εξυπηρέτησης και η σχεδόν αποκλειστική επίκληση της “ψηφιακής μετάβασης” ως επιχείρημα εκσυγχρονισμού αποδεικνύονται, κατά την άποψή μου, στρατηγικά λανθασμένες.

Η ψηφιοποίηση δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι απομάκρυνσης από τον πελάτη. Αντί να ενισχυθεί η εμπειρία εξυπηρέτησης, συχνά μεταφέρεται απλώς η πολυπλοκότητα από το γκισέ στην οθόνη. Οι διαδικασίες παραμένουν δυσνόητες, η γραφειοκρατία δεν μειώνεται αλλά “ψηφιοποιείται” και ο πελάτης καλείται να διαχειριστεί μόνος του ένα σύστημα που δεν είναι πάντα φιλικό ούτε διαφανές. Ταυτόχρονα, η περιορισμένη φυσική παρουσία στερεί από τις τράπεζες την ευκαιρία να χτίσουν εμπιστοσύνη και διαχρονικές σχέσεις.

Η τεχνολογία οφείλει να λειτουργεί ως εργαλείο ενίσχυσης της ανθρώπινης σχέσης και όχι ως μηχανισμός υποκατάστασής της. Όταν η ψηφιακή ευκολία μετατρέπεται σε απρόσωπη διαδικασία, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται. Και χωρίς εμπιστοσύνη, η αποξένωση του πελάτη δεν αποτελεί απλώς ενδεχόμενο· αποτελεί μαθηματική βεβαιότητα.

huffingtonpost.gr

Κάθε φορά που εμφανίζεται ένα νέο πολιτικό ή κοινωνικό φαινόμενο, η δημόσια συζήτηση κινείται με σχεδόν προβλέψιμο τρόπο. Η ανάλυση περιορίζεται σε γρήγορα συμπεράσματα, εντυπώσεις της στιγμής και αριθμούς δημοφιλίας. Και η άμεση απάντηση ανιχνεύεται πρωτίστως και πάνω απ’ όλα στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Ποιος κερδίζει, ποιος χάνει, ποιος “γράφει” καλύτερα στο ψηφιακό καφενείο. Όμως αυτή η ανάγνωση, όσο διαδεδομένη κι αν είναι, σπάνια βοηθά στην κατανόηση της πραγματικής πολιτικής δυναμικής.

Σε θεσμικό επίπεδο, καμία σοβαρή αποτίμηση δεν μπορεί να γίνει χωρίς χρόνο, δεδομένα και διάλογο. Και τα τρία υστερούν στη σημερινή εποχή της τεχνολογίας και της ταχύτητας της πληροφόρησης. Παρόλο που θεωρητικά αφήνουν παντοτινό ψηφιακό αποτύπωμα. Η πολιτική, ωστόσο, ποτέ δεν λειτουργεί με στιγμιότυπα ή με πρόχειρες ερμηνείες. Απαιτεί συνομιλία με όλους τους εμπλεκόμενους και προσπάθεια κατανόησης του ευρύτερου πλαισίου. Όταν αυτή η διαδικασία παρακάμπτεται, η συζήτηση μετατρέπεται σε άσκηση ταχύτητας και όχι ουσίας.

Η τεχνολογία και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνουν αυτή τη στρέβλωση. Συχνά αντιμετωπίζονται ως άμεσος δείκτης πολιτικής ισχύος, ενώ στην πραγματικότητα η σχέση τους με την εκλογική επιρροή είναι πολύ πιο σύνθετη. Σε αρκετές εκλογικές αναμετρήσεις στη δυτική Ευρώπη, δεν προκύπτει άμεση συσχέτιση ανάμεσα στη δημοφιλία στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης και στο εκλογικό αποτέλεσμα. Η ψηφιακή απήχηση δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε πολιτική δύναμη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι αδιάφορα. Αντιθέτως, αποτελούν ένα εξαιρετικά χρήσιμο και πλέον απαραίτητο εργαλείο. Όμως παραμένουν εργαλείο. Δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την κοινωνική πραγματικότητα ούτε να λειτουργήσουν ως μοναδικό φίλτρο πολιτικής ανάλυσης. Η ουσιαστική προσέγγιση προϋποθέτει διπλή ανάγνωση: τι συμβαίνει στο ψηφιακό πεδίο και τι συμβαίνει στην πράξη, στις στάσεις, στις συμπεριφορές και στις επιλογές των πολιτών.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη συζήτηση παίζει και η γενεακή αλλαγή. Οι νεότερες γενιές έχουν μεγαλώσει μέσα στην τεχνολογία και συμμετέχουν στη δημόσια ζωή με διαφορετικούς όρους. Η Generation X (όσοι γεννήθηκαν μεταξύ 1965-1980) υπήρξε μεταβατική, καθώς έζησε τόσο την εποχή πριν όσο και μετά την ψηφιακή μετάβαση. Αποτελεί μια σύγχρονη γέφυρα ανάμεσα στον αναλογικό και τον ψηφιακό κόσμο. Η Generation Z (όσοι γεννήθηκαν 1997–2012) αποτελούν την πρώτη ψηφιακή γενιά όπου τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης αποτέλεσαν κι αποτελούν εν πολλοίς βασικό περιβάλλον καθημερινής ζωής.

Μέχρι και σήμερα ωστόσο οι κοινωνικές και πολιτικές στάσεις δεν διαμορφώνονται μονοδιάστατα ούτε αποκλειστικά μέσα από ψηφιακά κανάλια. Κι αυτό παρατηρείται ακόμα και στην Generation Z. Από την άλλη όσο περνάει ο καιρός τόσο η ψηφιακή πηγή πληροφόρησης θα αποτελεί τη βάση μιας διαδικασίας επιρροής και διαμόρφωσης γνώμης. Κι όσο ο αλγόριθμος θα διαδραματίζει εντονότερο ρόλο τόσο θα πρέπει να είμαστε περισσότεροι υποψιασμένοι για όσα διαβάζουμε ή μελετάμε στον ψηφιακό μας περιβάλλον.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η τεχνολογία επηρεάζει την πολιτική. Αυτό είναι δεδομένο. Το ερώτημα είναι αν αυτή η επιρροή μπορεί να ελεγχθεί ή να προβλεφθεί. Μέχρι στιγμής, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ο έλεγχος είναι περιορισμένος. Οι κοινωνικές δυναμικές παραμένουν πολυπαραγοντικές και συχνά απρόβλεπτες, παρά την εξέλιξη των εργαλείων ανάλυσης.

Σε μια εποχή όπου η εικόνα συχνά συγχέεται με την ουσία, η πολιτική χρειάζεται μεγαλύτερη θεσμική σοβαρότητα και λιγότερη βιασύνη. Δεν είναι διαγωνισμός δημοφιλίας ούτε αντανάκλαση της ροής ενός ψηφιακού χρονολογίου. Αντί για εύκολες ερμηνείες, απαιτείται βαθύτερη κατανόηση της κοινωνίας και των μεταβολών της. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει ουσιαστικός δημόσιος διάλογος και όχι απλώς θόρυβος που μοιάζει με πολιτική.

 

huffingtonpost.gr

Το 2026 δεν έρχεται για να κλείσει κύκλους ή να προσφέρει ανακούφιση. Έρχεται για να μας φέρει αντιμέτωπους με τις επιλογές μας  σε έναν κόσμο όπου η αβεβαιότητα δεν είναι πια εξαίρεση, αλλά κανονικότητα.

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που εκτιμούν ότι το 2026 θα είναι εκλογικό έτος στην Ελλάδα. Δεν το συμμερίζομαι προσωπικά εκτός να γίνουν απρόβλεπτα γεγονότα. Τα γεγονότα κι όχι οι ενδείξεις ή οι εκτιμήσεις θα είναι αυτά που θα κρίνουν την επόμενη εκλογική μάχη στην Ελλάδα όποτε κι αν αυτή διεξαχθεί. Μια μάχη που ήδη κερδίζει ένα μοναδικό ρεκόρ. Είτε διεξαχθεί το 2026 είτε το πρώτο τρίμηνο του 2027 δεν γνωρίζουμε ακόμα ποιοι και πως ακριβώς θα συμμετέχουν σε αυτή. Πρακτικά δεν γνωρίζουμε τα κόμματα. Είναι ίσως η πρώτη φορά που μπαίνουμε σε μια χρονιά στην Ελλάδα χωρίς να είμαστε ακριβώς ποιοι θα είναι οι πολιτικοί που θα κατέλθουν στον πολιτικό στίβο για να κερδίσουν τις εκλογές και με ποιο πολιτικό σπίτι.

Στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων το 2026 ξεχωρίζει διότι είναι συμβολικό, ιστορικό έτος για τις Ηνωμένες Πολιτείες,  Συμπληρώνονται 250 χρόνια από τη χρονιά της Ανεξαρτησίας τους (1776). Η επέτειος αυτή δεν αποτελεί απλώς έναν εορτασμό, αλλά μια ευρύτερη ευκαιρία εθνικού αναστοχασμού γύρω από τη δημοκρατία, τους θεσμούς και τον ρόλο των ΗΠΑ στον κόσμο. Προγραμματίζονται εκδηλώσεις σε ολόκληρο το έτος και περιλαμβάνουν πολιτιστικές, εκπαιδευτικές και δημόσιες δράσεις σε πολλές πολιτείες, σε μια περίοδο που παγκοσμίως χαρακτηρίζεται από γεωπολιτικές εντάσεις, τεχνολογικές αλλαγές και σημαντικές πολιτικές εξελίξεις διεθνώς. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επέτειος λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της αμερικανικής δημοκρατικής πορείας.  Κι όχι μόνο αφού οι ΗΠΑ διαμορφώνουν αυτή την περίοδο μια νέα τάξη πραγμάτων που επηρεάζει την παγκόσμια κοινότητα.

Το 2026, πρακτικά, λοιπόν έρχεται για να μας δοκιμάσει. Όχι με θεαματικές ανατροπές, αλλά με τη σταδιακή συνειδητοποίηση ότι μπαίνουμε σε μια εποχή όπου οι εύκολες αφηγήσεις δεν αρκούν. Δεν ζούμε το τέλος μιας κρίσης. Ζούμε τη μετάβαση σε μια εποχή όπου η αβεβαιότητα δεν είναι η εξαίρεση, αλλά ο κανόνας. Ένας κόσμος χαμηλότερων, ίσως, προσδοκιών.

Η παγκόσμια οικονομία δεν βρίσκεται στο χείλος της κατάρρευσης. Βρίσκεται, όμως, μακριά από την άνεση του παρελθόντος. Η ανάπτυξη συνεχίζεται, αλλά είναι χαμηλότερη, άνιση και πιο εύθραυστη. Ο πληθωρισμός υποχωρεί, όμως στη θέση του αναδύονται πιο σύνθετες πιέσεις: χαμηλή παραγωγικότητα, δυσμενή δημογραφικά δεδομένα και το υψηλό κόστος των μεγάλων μεταβάσεων – ενεργειακής, ψηφιακής και αμυντικής.

Τα δημόσια οικονομικά δεν απειλούνται από μια άμεση κρίση χρέους, αλλά από τη συσσώρευση υποχρεώσεων. Κράτη και κοινωνίες καλούνται να χρηματοδοτήσουν περισσότερα, με λιγότερα περιθώρια και μεγαλύτερες κοινωνικές προσδοκίες.

Στο διεθνές επίπεδο, η αστάθεια δεν είναι πια γεγονός. Είναι πλαίσιο. Πολλαπλές συγκρούσεις συνυπάρχουν, αλληλοεπηρεάζονται και συχνά κλιμακώνονται χωρίς σαφή όρια. Ο πόλεμος έχει επιστρέψει ως δομικό στοιχείο της πολιτικής και της οικονομίας, επηρεάζοντας τις αγορές, την ενέργεια, το εμπόριο και την ασφάλεια.

Η διπλωματία υποχωρεί μπροστά στην αποτροπή και τη στρατιωτική ισχύ, ενώ ακόμη και οι μεγάλες δυνάμεις δυσκολεύονται να ελέγξουν πλήρως τις εξελίξεις. Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας κόσμος πιο επικίνδυνος από το παρελθόν, αλλά ένας κόσμος πιο απρόβλεπτος. Το 2026 θα παγιώσει μια πραγματικότητα όπου η διαχείριση του ρίσκου γίνεται βασική πολιτική δεξιότητα.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν. Φθείρονται. Η φθορά δεν έρχεται μέσα από θεαματικά γεγονότα. Έρχεται μέσα από τη σταδιακή απώλεια εμπιστοσύνης. Οι πολίτες κουράζονται, η πόλωση παγιώνεται και η πολιτική μετατρέπεται σε διαρκή σύγκρουση.

Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη θεσμών ή εκλογών. Είναι η αίσθηση ότι οι θεσμοί δεν μπορούν να ανταποκριθούν στην πολυπλοκότητα της εποχής. Όλο και περισσότεροι πολίτες δεν ζητούν περισσότερη ελευθερία, αλλά περισσότερη ασφάλεια και απλότητα. Αυτό δεν οδηγεί αναγκαστικά στον αυταρχισμό. Οδηγεί, όμως, σε απογοήτευση η οποία είναι πολιτικά εκρηκτική.

Για την Ευρώπη, το 2026 δεν θα είναι χρονιά θεωρητικών συζητήσεων. Θα είναι χρονιά επιλογών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μετακινείται, συχνά αργά και αντιφατικά, προς έναν πιο γεωπολιτικό ρόλο. Όχι από επιλογή, αλλά από ανάγκη.

Η πράσινη μετάβαση συνεχίζεται, αλλά με μεγαλύτερο ρεαλισμό. Η άμυνα, η βιομηχανική πολιτική και η τεχνολογία αποκτούν κεντρική σημασία. Τα κράτη-μέλη έχουν λιγότερα περιθώρια καθυστέρησης και περισσότερες υποχρεώσεις ευθυγράμμισης. Η Ευρώπη δεν αλλάζει επειδή το επιθυμεί. Αλλά επειδή δεν έχει άλλη επιλογή.

Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα εισέρχεται στο 2026 σε καλύτερη θέση από το παρελθόν. Η οικονομία είναι πιο ανθεκτική, το χρηματοπιστωτικό σύστημα πιο σταθερό και η διεθνής εικόνα της χώρας βελτιωμένη. Όμως οι προκλήσεις έχουν αλλάξει χαρακτήρα.

Το δημογραφικό πρόβλημα βαθαίνει, η αγορά εργασίας στενεύει και το κράτος κινείται συχνά πιο αργά από την κοινωνία και την οικονομία. Το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα θα αναπτυχθεί, αλλά ποια ανάπτυξη θα επιλέξει και ποιοι θα μείνουν πίσω. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι η επιστροφή στην κρίση. Είναι η στασιμότητα,  οικονομική, θεσμική και κοινωνική.

Το 2026 δεν θα μας αιφνιδιάσει. Θα μας δοκιμάσει. Κι αν η συναλλακτική αντίληψη στην άσκηση της πολιτικής επικρατήσει, ο παράγοντας “ηθική” στην κοινωνία και την οικονομία όπως μέχρι σήμερα τον γνωρίζαμε θα αμφισβητηθεί.

Η φιλοσοφική σκέψη ξεκινά πάντοτε από μια αμηχανία: την αδυναμία μας να ορίσουμε με απόλυτη βεβαιότητα τις θεμελιώδεις έννοιες με τις οποίες ζούμε. Η ελευθερία, η δικαιοσύνη, η αλήθεια, μοιάζουν διαρκώς να διαφεύγουν από μια τελική, καθολική διατύπωση. Παρά την αδυναμία μας, η σκέψη δεν παρεμποδίζεται· πάνω σε αυτήν θεμελιώνεται. Μπορεί να μη γνωρίζουμε πάντα τι είναι οι έννοιες, αλλά ξέρουμε με βεβαιότητα τι δεν είναι. Η αρνητική αυτή γνώση χαράσσει τα όρια μέσα στα οποία μπορεί να κινηθεί η θετική κατανόηση. Ο ορισμός δεν αποτελεί κατοχή της αλήθειας, αλλά έναν τρόπο να οριοθετήσουμε το πεδίο της γεγονός που μας επιτρέπει να στοχαστούμε με μεγαλύτερη καθαρότητα.

Αν αυτό ισχύει στη φιλοσοφία γενικά, ισχύει ακόμη περισσότερο στην πολιτική φιλοσοφία ειδικά. Στην πολιτική φιλοσοφία οι έννοιες υπηρετούν έναν διττό σκοπό: τροφοδοτούν τη σκέψη και στηρίζουν την καθημερινή μας συμβίωση. Ο τρόπος με τον οποίο κατανοούμε τη δικαιοσύνη καθορίζει τον τρόπο που οργανώνουμε τους θεσμούς. Ο τρόπος που κατανοούμε την ελευθερία επηρεάζει το εύρος και τα όρια της δημόσιας σφαίρας. Η πολιτική φιλοσοφία βρίσκεται έτσι σε μια διπλή κίνηση: από τη μία, συμμετέχει στον καθαρά θεωρητικό αγώνα για εννοιολογική ακρίβεια· από την άλλη, οφείλει να λαμβάνει υπόψη της το γεγονός ότι οι έννοιες αυτές έχουν ένα πραγματικό, πρακτικό βάρος.

Γι’ αυτό και στην πολιτική φιλοσοφία η σημασία των ερωτημάτων πολλές φορές υπερβαίνει τη σημασία των απαντήσεων. Το ερώτημα για το τι συνιστά δίκαιη κοινωνία ή για το τι σημαίνει αυθεντική πολιτική ελευθερία επιδιώκει την αποσαφήνιση του ζητήματος, αποφεύγοντας την ψευδαίσθηση μιας τελικής λύσης που θα ακύρωνε τον ίδιο τον χώρο της πολιτικής. Δεν ρωτάμε από το μηδέν· κάθε ερώτηση πηγάζει από μια ήδη σχηματισμένη, έστω αδιόρατη, απάντηση. Η συνειδητοποίηση αυτής της υπολανθάνουσας απάντησης είναι η αρχή της φιλοσοφικής εργασίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, η διαφωνία είναι μέρος της ίδιας της διαδικασίας της σκέψης. Η δυσφορία που νιώθουμε απέναντι στην απάντηση ενός φιλοσόφου, για παράδειγμα στη μεροληψία του Πλάτωνα υπέρ του λογικού ή στον απαισιόδοξο ανθρωπολογικό ρεαλισμό του Χομπ δεν είναι πρακτικό εμπόδιο. Είναι σημείο εκκίνησης. Η σκέψη μας ξεδιπλώνεται στον βαθμό που νιώθουμε ότι οι υπάρχουσες απαντήσεις δεν επαρκούν. Η διαφωνία είναι δομικό στοιχείο της πολιτικής φιλοσοφίας ακριβώς επειδή η πολιτική δεν γνωρίζει τελεσίδικες λύσεις.

Η πολιτική φιλοσοφία, στην πιο ουσιαστική της λειτουργία, αντιστέκεται στη βία μέσα από την ίδια της τη δομή, όχι μέσω ηθικολογιών. Το γεγονός ότι εγκαθιστά τον στοχαστή μέσα σε ένα πλαίσιο διαλόγου, αντιρρήσεων και ανταλλαγών σημαίνει ότι υπενθυμίζει μια βαθύτερη πολιτική αλήθεια: Η πολιτική συγκροτείται ως τρόπος συνύπαρξης. Η πολλαπλότητα των ερμηνειών δεν αποτελεί απειλή, αλλά αφετηρία διαλόγου. Μόνο όταν τα επιχειρήματα αποσύρονται, η βία γίνεται μονόδρομος.

Η πολιτική φιλοσοφία δεν φιλοδοξεί μόνο να επιλύσει τις διαφορές μας. Φιλοδοξεί πρωταρχικά να τις καταστήσει νοητές. Να επιτρέψει στον δημόσιο λόγο ικανό να φέρει το βάρος της διαφωνίας χωρίς να συντρίβεται. Σε μια εποχή όπου ο δημόσιος λόγος κυριαρχείται είτε από εύκολες βεβαιότητες είτε από κυνική αδιαφορία, η πολιτική φιλοσοφία υπενθυμίζει κάτι απλό αλλά κρίσιμο: η συνύπαρξη δεν είναι δεδομένη, είναι επίτευγμα. Και ότι το επίτευγμα αυτό προϋποθέτει μια σκέψη που δεν βιάζεται να αποφανθεί, αλλά αναζητά, με επιμονή και μετριοπάθεια, τα όρια και τις δυνατότητες των εννοιών που καθορίζουν τον κοινό μας κόσμο.

Το άρθρο γράφτηκε με την ευκαιρία του εορτασμού της Παγκόσμιας Ημέρας Φιλοσοφίας και τον επίσημο εορτασμό της από το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

 

huffingtonpost.gr

Η Δημοκρατία δεν απειλείται σήμερα από τανκς ή πραξικοπήματα. Απειλείται από ένα νέο είδος αόρατης εξουσίας, πιο ύπουλης, πιο ήσυχης, και ίσως πιο αναπόφευκτης: την τεχνολογική ταχύτητα. Ένα θεωρητικό πλεονέκτημα, η ταχύτητα της πληροφορίας και η δυνατότητα άμεσης ενημέρωσης, έχει εξελιχθεί σε ανασταλτικό παράγοντα, ενώ ξεκίνησε ως υπόσχεση ελευθερίας και διαφάνειας.

Οι σύγχρονες εκπλήξεις στην πολιτική ζωή δεν είναι απόρροια τυχαίων γεγονότων, αλλά αποτελέσματα μιας βαθιάς τεχνολογικής και κοινωνικής μετάβασης. Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση έχουν ήδη μετασχηματίσει το εργατικό δυναμικό, καταργώντας ρόλους και δημιουργώντας νέες μορφές εργασίας που στηρίζονται στα δεδομένα και στους αλγορίθμους. Η ψηφιακή υποδομή και τα δεδομένα αποτελούν πλέον τη “νέα ενέργεια” της εποχής.

Advertisement

Οι θεσμοί, οι νόμοι, η ίδια η πολιτική σκέψη δεν εξελίσσονται πια με τον ρυθμό που εξελίσσεται ο κόσμος. Κι αυτό το χάσμα δημιουργεί το πραγματικό “σοκ” της εποχής μας.

Η τεχνητή νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση δεν αλλάζουν απλώς τον τρόπο που εργαζόμαστε. Αλλάζουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αντιλαμβανόμαστε και συμμετέχουμε στη δημόσια ζωή. Έχουμε φθάσει στο επικίνδυνο σημείο οι αλγόριθμοι να ρυθμίζουν ποια είδηση βλέπουμε, ποιον εμπιστευόμαστε ή πώς συγκροτούμε άποψη. Τι σημαίνει πρακτικά αυτό; H ελευθερία του πολίτη παύει να είναι αυτονόητη. Δεν περιορίζεται από αυταρχικά καθεστώτα, αλλά από την αόρατη λογική των δεδομένων. Ή απλά τα ίδια τα αυταρχικά καθεστώτα χρησιμοποιούν τα δεδομένα ώστε να διαμορφώσουν το επίπεδο ελευθερίας.

Η Δημοκρατία, για να λειτουργήσει, χρειάζεται τρεις βασικές προϋποθέσεις: χρόνο, γνώση και εμπιστοσύνη. Η τεχνολογία αφαιρεί και τι τρεις. Μας στερεί τον χρόνο να σκεφτούμε, μάς πλημμυρίζει με πληροφορίες χωρίς γνώση και διαβρώνει την εμπιστοσύνη μέσα από αμφιλεγόμενη «διαφάνεια». Μια στη βάση της ευλογία γίνεται κατάρα. Το αποτέλεσμα είναι μια κοινωνία κουρασμένη, ανυπόμονη και ευάλωτη στη δημαγωγία. Τα παραδείγματα πλέον είναι πάρα πολλά στην παγκόσμια κοινότητα.

Η Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση δεν είναι ουδέτερη. Κάθε τεχνολογικό σύστημα ενσωματώνει αξίες: ποιος έχει πρόσβαση, ποιος ελέγχει, ποιος ωφελείται. Η τεχνητή νοημοσύνη, αν παραμείνει συγκεντρωμένη στα χέρια λίγων εταιρειών και κυβερνήσεων, θα μετατραπεί στο ισχυρότερο εργαλείο πολιτικής εξουσίας που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος. Δεν θα αποφασίζει μόνο για το ποιοι είμαστε, αλλά για το ποιοι μπορούμε να γίνουμε.

Και ενώ συζητούμε για τον κίνδυνο των ρομπότ, ο πραγματικός κίνδυνος είναι ο τεχνολογικός κυνισμός. Η ιδέα ότι “όλα προχωρούν έτσι κι αλλιώς” και πως “δεν αλλάζει τίποτα”. Η σύμπλευση του “ωχαδελφισμού” με την ψευδαίσθηση της “σταθερότητας” και της “ασφάλειας”. Αυτή η αίσθηση αναπόφευκτου είναι το τέλος της πολιτικής. Γιατί αν τίποτα δεν αλλάζει, τότε τίποτα δεν αξίζει να υπερασπιστούμε.

Η λύση δεν είναι να πολεμήσουμε την τεχνολογία, αλλά να την πολιτικοποιήσουμε ξανά. Να τη θέσουμε υπό δημόσιο έλεγχο, με κανόνες διαφάνειας, δημοκρατικής λογοδοσίας και ηθικής χρήσης των δεδομένων. Η εκπαίδευση πρέπει να ξαναγίνει πολιτικό ζήτημα πρώτης γραμμής: όχι μόνο να μαθαίνουμε προγραμματισμό, αλλά να μαθαίνουμε κριτική σκέψη, ιστορική επίγνωση και δημοκρατική ευθύνη.

Η δημοκρατία του μέλλοντος δεν θα είναι λιγότερο τεχνολογική· θα είναι περισσότερο ανθρώπινη. Θα χρειαστεί να συνδυάσει την αποτελεσματικότητα των μηχανών με τη συμπόνια, τη φαντασία και την αμφιβολία του ανθρώπου. Γιατί χωρίς αυτά, η ελευθερία θα μετατραπεί σε απλή παράμετρο ενός αλγορίθμου.

Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι αν οι μηχανές θα σκεφτούν σαν εμάς. Είναι αν εμείς θα συνεχίσουμε να σκεφτόμαστε σαν ελεύθεροι άνθρωποι.

 

huffingtonpost.gr