Η πανδημία του κορονοϊού αποτέλεσε την αφορμή για να επιταχυνθεί η ψηφιακή επανάσταση. Ή, ίσως ορθότερα, η εφαρμογή της στην καθημερινότητά μας. Στη χώρα μας, χωρίς καμία διάθεση αφορισμού, μπορεί να συνέβαλε στη βελτίωση της καθημερινότητας του πολίτη, δεν άλλαξε όμως ριζικά τη νοοτροπία της Πολιτείας. Διευκόλυνε απίστευτα τη ζωή μας, αλλά σε μεγάλο βαθμό μετέτρεψε την παραδοσιακή γραφειοκρατία σε ψηφιακή.

Την ίδια ώρα, διαφοροποίησε ολόκληρους κλάδους. Στον δρόμο προς την ψηφιακή μας ολοκλήρωση, έρχονται συχνά κείμενα να μας θυμίσουν πού ακριβώς πορευόμαστε και πόσο δίκιο ή άδικο έχουμε σε ορισμένες από τις επιλογές μας. Επιλογές που άλλοτε είναι αποτέλεσμα πεποίθησης και άλλοτε επιβολής.

Στην οικονομία, και ειδικότερα στον τραπεζικό κλάδο, η ψηφιακή εξυπηρέτηση αντικατέστησε σε μεγάλο βαθμό την παραδοσιακή. Κι όμως, στις ΗΠΑ η τάση αυτή φαίνεται να αμφισβητείται έντονα.

Σύμφωνα με πρόσφατο δημοσίευμα ολοένα και περισσότερες τράπεζες στις ΗΠΑ στοχεύουν στην περαιτέρω ενδυνάμωση της φυσικής τους παρουσίας. Υπάρχει η θεώρηση ότι ένα σημαντικό μέρος των πελατών εκμεταλλεύεται την εξυπηρέτηση που δίνει η ψηφιακή ευκολία αλλά εξακολουθεί να εκτιμά τη δυνατότητα συναλλαγών με φυσική παρουσία

Κάτω απ’ αυτό το πρίσμα η προσέγγιση της συντριπτικής πλειοψηφίας των τραπεζών στις ΗΠΑ διαφοροποιείται εμφανώς από εκείνη τραπεζικών ιδρυμάτων χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο ή η Ελλάδα, τα οποία ακολουθούν πορεία συρρίκνωσης του δικτύου τους, και αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη δυναμική που χαρακτηρίζει τη λιανική τραπεζική στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Είναι μάλιστα εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι παρότι η χρήση μετρητών στις ΗΠΑ μειώνεται και οι τράπεζες επενδύουν δισεκατομμύρια σε ψηφιακά εργαλεία, οι ίδιες οι τράπεζες των ΗΠΑ παράλληλα ενισχύουν την παρουσία τους σε φυσικούς χώρους, ανοίγοντας νέα καταστήματα προκειμένου να προσελκύσουν και να διατηρήσουν καταθέσεις.

Στο ίδιο άρθρο παρατίθεται η άποψη του Mike Abbott, επικεφαλής τραπεζικής και κεφαλαιαγορών της Accenture, ο οποίος επισημαίνει ότι για πολλούς πολίτες η ύπαρξη ενός φυσικού καταστήματος λειτουργεί ως απτή επιβεβαίωση του χώρου όπου “βρίσκονται” τα χρήματά τους. Η φυσική παρουσία, ακόμη και αν δεν χρησιμοποιείται συχνά, ενισχύει το αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης.

Οι αμερικανικές τράπεζες παρατηρούν ότι η εγγύτητα ενός καταστήματος αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα ένας ενδιαφερόμενος να προχωρήσει στο άνοιγμα λογαριασμού. Το φαινόμενο αυτό καταγράφεται ακόμη και όταν η διαδικασία ολοκληρώνεται ηλεκτρονικά και ανεξάρτητα από το αν ο πελάτης επισκέπτεται τακτικά το κατάστημα.

Το στοιχείο της φυσικής παρουσίας παραμένει σημαντικό και για τις νεότερες γενιές, παρά τη μεγάλη τους εξοικείωση με την τεχνολογία. Σύμφωνα με έρευνα της Accenture στις ΗΠΑ, το 71% των baby boomers (γεννημένοι μεταξύ 1946-1964) επιθυμεί την ύπαρξη καταστήματος στη γειτονιά του, ενώ αντίστοιχα ποσοστά 63% καταγράφονται για τους millennials (1981-1996) και την Gen Z (1997-2012).

Η τάση αυτή διαφοροποιεί έντονα τις ΗΠΑ από αγορές όπως η ελληνική. Το δημοσίευμα επισημαίνει ότι όλα αυτά μπορεί να είναι αποτέλεσμα του διαφορετικού οικοσυστήματος. Στις Ηνωμένες Πολιτείες δραστηριοποιούνται περισσότερα από 4.000 τραπεζικά ιδρύματα που ανταγωνίζονται σκληρά για την προσέλκυση καταθέσεων. Αντιθέτως, σε χώρες όπως η Ελλάδα, αλλά και την Αυστραλία, τον Καναδά και το Ηνωμένο Βασίλειο, η αγορά είναι πιο συγκεντρωμένη, με περιορισμένο αριθμό μεγάλων τραπεζών να κατέχει το μεγαλύτερο μερίδιο, γεγονός που ενισχύει τη σταθερότητα και την αδράνεια του πελατειακού τους κοινού. Ωστόσο πέρα απ’ αυτό κανείς δεν μπορεί να υποτιμήσει των ανάγκη των πολιτών – πελατών στη σημερινή εποχή του άυλου χρήματος και της άχρωμης, αόρατης εξυπηρέτησης να αναζητούν ασφάλεια και να επιζητούν προσοχή.

Στην Ελλάδα, η επιλογή συρρίκνωσης του φυσικού δικτύου, η μείωση των ωρών εξυπηρέτησης και η σχεδόν αποκλειστική επίκληση της “ψηφιακής μετάβασης” ως επιχείρημα εκσυγχρονισμού αποδεικνύονται, κατά την άποψή μου, στρατηγικά λανθασμένες.

Η ψηφιοποίηση δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι απομάκρυνσης από τον πελάτη. Αντί να ενισχυθεί η εμπειρία εξυπηρέτησης, συχνά μεταφέρεται απλώς η πολυπλοκότητα από το γκισέ στην οθόνη. Οι διαδικασίες παραμένουν δυσνόητες, η γραφειοκρατία δεν μειώνεται αλλά “ψηφιοποιείται” και ο πελάτης καλείται να διαχειριστεί μόνος του ένα σύστημα που δεν είναι πάντα φιλικό ούτε διαφανές. Ταυτόχρονα, η περιορισμένη φυσική παρουσία στερεί από τις τράπεζες την ευκαιρία να χτίσουν εμπιστοσύνη και διαχρονικές σχέσεις.

Η τεχνολογία οφείλει να λειτουργεί ως εργαλείο ενίσχυσης της ανθρώπινης σχέσης και όχι ως μηχανισμός υποκατάστασής της. Όταν η ψηφιακή ευκολία μετατρέπεται σε απρόσωπη διαδικασία, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται. Και χωρίς εμπιστοσύνη, η αποξένωση του πελάτη δεν αποτελεί απλώς ενδεχόμενο· αποτελεί μαθηματική βεβαιότητα.

huffingtonpost.gr

Κάθε φορά που εμφανίζεται ένα νέο πολιτικό ή κοινωνικό φαινόμενο, η δημόσια συζήτηση κινείται με σχεδόν προβλέψιμο τρόπο. Η ανάλυση περιορίζεται σε γρήγορα συμπεράσματα, εντυπώσεις της στιγμής και αριθμούς δημοφιλίας. Και η άμεση απάντηση ανιχνεύεται πρωτίστως και πάνω απ’ όλα στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Ποιος κερδίζει, ποιος χάνει, ποιος “γράφει” καλύτερα στο ψηφιακό καφενείο. Όμως αυτή η ανάγνωση, όσο διαδεδομένη κι αν είναι, σπάνια βοηθά στην κατανόηση της πραγματικής πολιτικής δυναμικής.

Σε θεσμικό επίπεδο, καμία σοβαρή αποτίμηση δεν μπορεί να γίνει χωρίς χρόνο, δεδομένα και διάλογο. Και τα τρία υστερούν στη σημερινή εποχή της τεχνολογίας και της ταχύτητας της πληροφόρησης. Παρόλο που θεωρητικά αφήνουν παντοτινό ψηφιακό αποτύπωμα. Η πολιτική, ωστόσο, ποτέ δεν λειτουργεί με στιγμιότυπα ή με πρόχειρες ερμηνείες. Απαιτεί συνομιλία με όλους τους εμπλεκόμενους και προσπάθεια κατανόησης του ευρύτερου πλαισίου. Όταν αυτή η διαδικασία παρακάμπτεται, η συζήτηση μετατρέπεται σε άσκηση ταχύτητας και όχι ουσίας.

Η τεχνολογία και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνουν αυτή τη στρέβλωση. Συχνά αντιμετωπίζονται ως άμεσος δείκτης πολιτικής ισχύος, ενώ στην πραγματικότητα η σχέση τους με την εκλογική επιρροή είναι πολύ πιο σύνθετη. Σε αρκετές εκλογικές αναμετρήσεις στη δυτική Ευρώπη, δεν προκύπτει άμεση συσχέτιση ανάμεσα στη δημοφιλία στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης και στο εκλογικό αποτέλεσμα. Η ψηφιακή απήχηση δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε πολιτική δύναμη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι αδιάφορα. Αντιθέτως, αποτελούν ένα εξαιρετικά χρήσιμο και πλέον απαραίτητο εργαλείο. Όμως παραμένουν εργαλείο. Δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την κοινωνική πραγματικότητα ούτε να λειτουργήσουν ως μοναδικό φίλτρο πολιτικής ανάλυσης. Η ουσιαστική προσέγγιση προϋποθέτει διπλή ανάγνωση: τι συμβαίνει στο ψηφιακό πεδίο και τι συμβαίνει στην πράξη, στις στάσεις, στις συμπεριφορές και στις επιλογές των πολιτών.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη συζήτηση παίζει και η γενεακή αλλαγή. Οι νεότερες γενιές έχουν μεγαλώσει μέσα στην τεχνολογία και συμμετέχουν στη δημόσια ζωή με διαφορετικούς όρους. Η Generation X (όσοι γεννήθηκαν μεταξύ 1965-1980) υπήρξε μεταβατική, καθώς έζησε τόσο την εποχή πριν όσο και μετά την ψηφιακή μετάβαση. Αποτελεί μια σύγχρονη γέφυρα ανάμεσα στον αναλογικό και τον ψηφιακό κόσμο. Η Generation Z (όσοι γεννήθηκαν 1997–2012) αποτελούν την πρώτη ψηφιακή γενιά όπου τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης αποτέλεσαν κι αποτελούν εν πολλοίς βασικό περιβάλλον καθημερινής ζωής.

Μέχρι και σήμερα ωστόσο οι κοινωνικές και πολιτικές στάσεις δεν διαμορφώνονται μονοδιάστατα ούτε αποκλειστικά μέσα από ψηφιακά κανάλια. Κι αυτό παρατηρείται ακόμα και στην Generation Z. Από την άλλη όσο περνάει ο καιρός τόσο η ψηφιακή πηγή πληροφόρησης θα αποτελεί τη βάση μιας διαδικασίας επιρροής και διαμόρφωσης γνώμης. Κι όσο ο αλγόριθμος θα διαδραματίζει εντονότερο ρόλο τόσο θα πρέπει να είμαστε περισσότεροι υποψιασμένοι για όσα διαβάζουμε ή μελετάμε στον ψηφιακό μας περιβάλλον.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η τεχνολογία επηρεάζει την πολιτική. Αυτό είναι δεδομένο. Το ερώτημα είναι αν αυτή η επιρροή μπορεί να ελεγχθεί ή να προβλεφθεί. Μέχρι στιγμής, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ο έλεγχος είναι περιορισμένος. Οι κοινωνικές δυναμικές παραμένουν πολυπαραγοντικές και συχνά απρόβλεπτες, παρά την εξέλιξη των εργαλείων ανάλυσης.

Σε μια εποχή όπου η εικόνα συχνά συγχέεται με την ουσία, η πολιτική χρειάζεται μεγαλύτερη θεσμική σοβαρότητα και λιγότερη βιασύνη. Δεν είναι διαγωνισμός δημοφιλίας ούτε αντανάκλαση της ροής ενός ψηφιακού χρονολογίου. Αντί για εύκολες ερμηνείες, απαιτείται βαθύτερη κατανόηση της κοινωνίας και των μεταβολών της. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει ουσιαστικός δημόσιος διάλογος και όχι απλώς θόρυβος που μοιάζει με πολιτική.

 

huffingtonpost.gr

Το 2026 δεν έρχεται για να κλείσει κύκλους ή να προσφέρει ανακούφιση. Έρχεται για να μας φέρει αντιμέτωπους με τις επιλογές μας  σε έναν κόσμο όπου η αβεβαιότητα δεν είναι πια εξαίρεση, αλλά κανονικότητα.

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που εκτιμούν ότι το 2026 θα είναι εκλογικό έτος στην Ελλάδα. Δεν το συμμερίζομαι προσωπικά εκτός να γίνουν απρόβλεπτα γεγονότα. Τα γεγονότα κι όχι οι ενδείξεις ή οι εκτιμήσεις θα είναι αυτά που θα κρίνουν την επόμενη εκλογική μάχη στην Ελλάδα όποτε κι αν αυτή διεξαχθεί. Μια μάχη που ήδη κερδίζει ένα μοναδικό ρεκόρ. Είτε διεξαχθεί το 2026 είτε το πρώτο τρίμηνο του 2027 δεν γνωρίζουμε ακόμα ποιοι και πως ακριβώς θα συμμετέχουν σε αυτή. Πρακτικά δεν γνωρίζουμε τα κόμματα. Είναι ίσως η πρώτη φορά που μπαίνουμε σε μια χρονιά στην Ελλάδα χωρίς να είμαστε ακριβώς ποιοι θα είναι οι πολιτικοί που θα κατέλθουν στον πολιτικό στίβο για να κερδίσουν τις εκλογές και με ποιο πολιτικό σπίτι.

Στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων το 2026 ξεχωρίζει διότι είναι συμβολικό, ιστορικό έτος για τις Ηνωμένες Πολιτείες,  Συμπληρώνονται 250 χρόνια από τη χρονιά της Ανεξαρτησίας τους (1776). Η επέτειος αυτή δεν αποτελεί απλώς έναν εορτασμό, αλλά μια ευρύτερη ευκαιρία εθνικού αναστοχασμού γύρω από τη δημοκρατία, τους θεσμούς και τον ρόλο των ΗΠΑ στον κόσμο. Προγραμματίζονται εκδηλώσεις σε ολόκληρο το έτος και περιλαμβάνουν πολιτιστικές, εκπαιδευτικές και δημόσιες δράσεις σε πολλές πολιτείες, σε μια περίοδο που παγκοσμίως χαρακτηρίζεται από γεωπολιτικές εντάσεις, τεχνολογικές αλλαγές και σημαντικές πολιτικές εξελίξεις διεθνώς. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επέτειος λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της αμερικανικής δημοκρατικής πορείας.  Κι όχι μόνο αφού οι ΗΠΑ διαμορφώνουν αυτή την περίοδο μια νέα τάξη πραγμάτων που επηρεάζει την παγκόσμια κοινότητα.

Το 2026, πρακτικά, λοιπόν έρχεται για να μας δοκιμάσει. Όχι με θεαματικές ανατροπές, αλλά με τη σταδιακή συνειδητοποίηση ότι μπαίνουμε σε μια εποχή όπου οι εύκολες αφηγήσεις δεν αρκούν. Δεν ζούμε το τέλος μιας κρίσης. Ζούμε τη μετάβαση σε μια εποχή όπου η αβεβαιότητα δεν είναι η εξαίρεση, αλλά ο κανόνας. Ένας κόσμος χαμηλότερων, ίσως, προσδοκιών.

Η παγκόσμια οικονομία δεν βρίσκεται στο χείλος της κατάρρευσης. Βρίσκεται, όμως, μακριά από την άνεση του παρελθόντος. Η ανάπτυξη συνεχίζεται, αλλά είναι χαμηλότερη, άνιση και πιο εύθραυστη. Ο πληθωρισμός υποχωρεί, όμως στη θέση του αναδύονται πιο σύνθετες πιέσεις: χαμηλή παραγωγικότητα, δυσμενή δημογραφικά δεδομένα και το υψηλό κόστος των μεγάλων μεταβάσεων – ενεργειακής, ψηφιακής και αμυντικής.

Τα δημόσια οικονομικά δεν απειλούνται από μια άμεση κρίση χρέους, αλλά από τη συσσώρευση υποχρεώσεων. Κράτη και κοινωνίες καλούνται να χρηματοδοτήσουν περισσότερα, με λιγότερα περιθώρια και μεγαλύτερες κοινωνικές προσδοκίες.

Στο διεθνές επίπεδο, η αστάθεια δεν είναι πια γεγονός. Είναι πλαίσιο. Πολλαπλές συγκρούσεις συνυπάρχουν, αλληλοεπηρεάζονται και συχνά κλιμακώνονται χωρίς σαφή όρια. Ο πόλεμος έχει επιστρέψει ως δομικό στοιχείο της πολιτικής και της οικονομίας, επηρεάζοντας τις αγορές, την ενέργεια, το εμπόριο και την ασφάλεια.

Η διπλωματία υποχωρεί μπροστά στην αποτροπή και τη στρατιωτική ισχύ, ενώ ακόμη και οι μεγάλες δυνάμεις δυσκολεύονται να ελέγξουν πλήρως τις εξελίξεις. Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας κόσμος πιο επικίνδυνος από το παρελθόν, αλλά ένας κόσμος πιο απρόβλεπτος. Το 2026 θα παγιώσει μια πραγματικότητα όπου η διαχείριση του ρίσκου γίνεται βασική πολιτική δεξιότητα.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν. Φθείρονται. Η φθορά δεν έρχεται μέσα από θεαματικά γεγονότα. Έρχεται μέσα από τη σταδιακή απώλεια εμπιστοσύνης. Οι πολίτες κουράζονται, η πόλωση παγιώνεται και η πολιτική μετατρέπεται σε διαρκή σύγκρουση.

Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη θεσμών ή εκλογών. Είναι η αίσθηση ότι οι θεσμοί δεν μπορούν να ανταποκριθούν στην πολυπλοκότητα της εποχής. Όλο και περισσότεροι πολίτες δεν ζητούν περισσότερη ελευθερία, αλλά περισσότερη ασφάλεια και απλότητα. Αυτό δεν οδηγεί αναγκαστικά στον αυταρχισμό. Οδηγεί, όμως, σε απογοήτευση η οποία είναι πολιτικά εκρηκτική.

Για την Ευρώπη, το 2026 δεν θα είναι χρονιά θεωρητικών συζητήσεων. Θα είναι χρονιά επιλογών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μετακινείται, συχνά αργά και αντιφατικά, προς έναν πιο γεωπολιτικό ρόλο. Όχι από επιλογή, αλλά από ανάγκη.

Η πράσινη μετάβαση συνεχίζεται, αλλά με μεγαλύτερο ρεαλισμό. Η άμυνα, η βιομηχανική πολιτική και η τεχνολογία αποκτούν κεντρική σημασία. Τα κράτη-μέλη έχουν λιγότερα περιθώρια καθυστέρησης και περισσότερες υποχρεώσεις ευθυγράμμισης. Η Ευρώπη δεν αλλάζει επειδή το επιθυμεί. Αλλά επειδή δεν έχει άλλη επιλογή.

Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα εισέρχεται στο 2026 σε καλύτερη θέση από το παρελθόν. Η οικονομία είναι πιο ανθεκτική, το χρηματοπιστωτικό σύστημα πιο σταθερό και η διεθνής εικόνα της χώρας βελτιωμένη. Όμως οι προκλήσεις έχουν αλλάξει χαρακτήρα.

Το δημογραφικό πρόβλημα βαθαίνει, η αγορά εργασίας στενεύει και το κράτος κινείται συχνά πιο αργά από την κοινωνία και την οικονομία. Το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα θα αναπτυχθεί, αλλά ποια ανάπτυξη θα επιλέξει και ποιοι θα μείνουν πίσω. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι η επιστροφή στην κρίση. Είναι η στασιμότητα,  οικονομική, θεσμική και κοινωνική.

Το 2026 δεν θα μας αιφνιδιάσει. Θα μας δοκιμάσει. Κι αν η συναλλακτική αντίληψη στην άσκηση της πολιτικής επικρατήσει, ο παράγοντας “ηθική” στην κοινωνία και την οικονομία όπως μέχρι σήμερα τον γνωρίζαμε θα αμφισβητηθεί.

Η φιλοσοφική σκέψη ξεκινά πάντοτε από μια αμηχανία: την αδυναμία μας να ορίσουμε με απόλυτη βεβαιότητα τις θεμελιώδεις έννοιες με τις οποίες ζούμε. Η ελευθερία, η δικαιοσύνη, η αλήθεια, μοιάζουν διαρκώς να διαφεύγουν από μια τελική, καθολική διατύπωση. Παρά την αδυναμία μας, η σκέψη δεν παρεμποδίζεται· πάνω σε αυτήν θεμελιώνεται. Μπορεί να μη γνωρίζουμε πάντα τι είναι οι έννοιες, αλλά ξέρουμε με βεβαιότητα τι δεν είναι. Η αρνητική αυτή γνώση χαράσσει τα όρια μέσα στα οποία μπορεί να κινηθεί η θετική κατανόηση. Ο ορισμός δεν αποτελεί κατοχή της αλήθειας, αλλά έναν τρόπο να οριοθετήσουμε το πεδίο της γεγονός που μας επιτρέπει να στοχαστούμε με μεγαλύτερη καθαρότητα.

Αν αυτό ισχύει στη φιλοσοφία γενικά, ισχύει ακόμη περισσότερο στην πολιτική φιλοσοφία ειδικά. Στην πολιτική φιλοσοφία οι έννοιες υπηρετούν έναν διττό σκοπό: τροφοδοτούν τη σκέψη και στηρίζουν την καθημερινή μας συμβίωση. Ο τρόπος με τον οποίο κατανοούμε τη δικαιοσύνη καθορίζει τον τρόπο που οργανώνουμε τους θεσμούς. Ο τρόπος που κατανοούμε την ελευθερία επηρεάζει το εύρος και τα όρια της δημόσιας σφαίρας. Η πολιτική φιλοσοφία βρίσκεται έτσι σε μια διπλή κίνηση: από τη μία, συμμετέχει στον καθαρά θεωρητικό αγώνα για εννοιολογική ακρίβεια· από την άλλη, οφείλει να λαμβάνει υπόψη της το γεγονός ότι οι έννοιες αυτές έχουν ένα πραγματικό, πρακτικό βάρος.

Γι’ αυτό και στην πολιτική φιλοσοφία η σημασία των ερωτημάτων πολλές φορές υπερβαίνει τη σημασία των απαντήσεων. Το ερώτημα για το τι συνιστά δίκαιη κοινωνία ή για το τι σημαίνει αυθεντική πολιτική ελευθερία επιδιώκει την αποσαφήνιση του ζητήματος, αποφεύγοντας την ψευδαίσθηση μιας τελικής λύσης που θα ακύρωνε τον ίδιο τον χώρο της πολιτικής. Δεν ρωτάμε από το μηδέν· κάθε ερώτηση πηγάζει από μια ήδη σχηματισμένη, έστω αδιόρατη, απάντηση. Η συνειδητοποίηση αυτής της υπολανθάνουσας απάντησης είναι η αρχή της φιλοσοφικής εργασίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, η διαφωνία είναι μέρος της ίδιας της διαδικασίας της σκέψης. Η δυσφορία που νιώθουμε απέναντι στην απάντηση ενός φιλοσόφου, για παράδειγμα στη μεροληψία του Πλάτωνα υπέρ του λογικού ή στον απαισιόδοξο ανθρωπολογικό ρεαλισμό του Χομπ δεν είναι πρακτικό εμπόδιο. Είναι σημείο εκκίνησης. Η σκέψη μας ξεδιπλώνεται στον βαθμό που νιώθουμε ότι οι υπάρχουσες απαντήσεις δεν επαρκούν. Η διαφωνία είναι δομικό στοιχείο της πολιτικής φιλοσοφίας ακριβώς επειδή η πολιτική δεν γνωρίζει τελεσίδικες λύσεις.

Η πολιτική φιλοσοφία, στην πιο ουσιαστική της λειτουργία, αντιστέκεται στη βία μέσα από την ίδια της τη δομή, όχι μέσω ηθικολογιών. Το γεγονός ότι εγκαθιστά τον στοχαστή μέσα σε ένα πλαίσιο διαλόγου, αντιρρήσεων και ανταλλαγών σημαίνει ότι υπενθυμίζει μια βαθύτερη πολιτική αλήθεια: Η πολιτική συγκροτείται ως τρόπος συνύπαρξης. Η πολλαπλότητα των ερμηνειών δεν αποτελεί απειλή, αλλά αφετηρία διαλόγου. Μόνο όταν τα επιχειρήματα αποσύρονται, η βία γίνεται μονόδρομος.

Η πολιτική φιλοσοφία δεν φιλοδοξεί μόνο να επιλύσει τις διαφορές μας. Φιλοδοξεί πρωταρχικά να τις καταστήσει νοητές. Να επιτρέψει στον δημόσιο λόγο ικανό να φέρει το βάρος της διαφωνίας χωρίς να συντρίβεται. Σε μια εποχή όπου ο δημόσιος λόγος κυριαρχείται είτε από εύκολες βεβαιότητες είτε από κυνική αδιαφορία, η πολιτική φιλοσοφία υπενθυμίζει κάτι απλό αλλά κρίσιμο: η συνύπαρξη δεν είναι δεδομένη, είναι επίτευγμα. Και ότι το επίτευγμα αυτό προϋποθέτει μια σκέψη που δεν βιάζεται να αποφανθεί, αλλά αναζητά, με επιμονή και μετριοπάθεια, τα όρια και τις δυνατότητες των εννοιών που καθορίζουν τον κοινό μας κόσμο.

Το άρθρο γράφτηκε με την ευκαιρία του εορτασμού της Παγκόσμιας Ημέρας Φιλοσοφίας και τον επίσημο εορτασμό της από το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

 

huffingtonpost.gr

Η Δημοκρατία δεν απειλείται σήμερα από τανκς ή πραξικοπήματα. Απειλείται από ένα νέο είδος αόρατης εξουσίας, πιο ύπουλης, πιο ήσυχης, και ίσως πιο αναπόφευκτης: την τεχνολογική ταχύτητα. Ένα θεωρητικό πλεονέκτημα, η ταχύτητα της πληροφορίας και η δυνατότητα άμεσης ενημέρωσης, έχει εξελιχθεί σε ανασταλτικό παράγοντα, ενώ ξεκίνησε ως υπόσχεση ελευθερίας και διαφάνειας.

Οι σύγχρονες εκπλήξεις στην πολιτική ζωή δεν είναι απόρροια τυχαίων γεγονότων, αλλά αποτελέσματα μιας βαθιάς τεχνολογικής και κοινωνικής μετάβασης. Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση έχουν ήδη μετασχηματίσει το εργατικό δυναμικό, καταργώντας ρόλους και δημιουργώντας νέες μορφές εργασίας που στηρίζονται στα δεδομένα και στους αλγορίθμους. Η ψηφιακή υποδομή και τα δεδομένα αποτελούν πλέον τη “νέα ενέργεια” της εποχής.

Advertisement

Οι θεσμοί, οι νόμοι, η ίδια η πολιτική σκέψη δεν εξελίσσονται πια με τον ρυθμό που εξελίσσεται ο κόσμος. Κι αυτό το χάσμα δημιουργεί το πραγματικό “σοκ” της εποχής μας.

Η τεχνητή νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση δεν αλλάζουν απλώς τον τρόπο που εργαζόμαστε. Αλλάζουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αντιλαμβανόμαστε και συμμετέχουμε στη δημόσια ζωή. Έχουμε φθάσει στο επικίνδυνο σημείο οι αλγόριθμοι να ρυθμίζουν ποια είδηση βλέπουμε, ποιον εμπιστευόμαστε ή πώς συγκροτούμε άποψη. Τι σημαίνει πρακτικά αυτό; H ελευθερία του πολίτη παύει να είναι αυτονόητη. Δεν περιορίζεται από αυταρχικά καθεστώτα, αλλά από την αόρατη λογική των δεδομένων. Ή απλά τα ίδια τα αυταρχικά καθεστώτα χρησιμοποιούν τα δεδομένα ώστε να διαμορφώσουν το επίπεδο ελευθερίας.

Η Δημοκρατία, για να λειτουργήσει, χρειάζεται τρεις βασικές προϋποθέσεις: χρόνο, γνώση και εμπιστοσύνη. Η τεχνολογία αφαιρεί και τι τρεις. Μας στερεί τον χρόνο να σκεφτούμε, μάς πλημμυρίζει με πληροφορίες χωρίς γνώση και διαβρώνει την εμπιστοσύνη μέσα από αμφιλεγόμενη «διαφάνεια». Μια στη βάση της ευλογία γίνεται κατάρα. Το αποτέλεσμα είναι μια κοινωνία κουρασμένη, ανυπόμονη και ευάλωτη στη δημαγωγία. Τα παραδείγματα πλέον είναι πάρα πολλά στην παγκόσμια κοινότητα.

Η Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση δεν είναι ουδέτερη. Κάθε τεχνολογικό σύστημα ενσωματώνει αξίες: ποιος έχει πρόσβαση, ποιος ελέγχει, ποιος ωφελείται. Η τεχνητή νοημοσύνη, αν παραμείνει συγκεντρωμένη στα χέρια λίγων εταιρειών και κυβερνήσεων, θα μετατραπεί στο ισχυρότερο εργαλείο πολιτικής εξουσίας που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος. Δεν θα αποφασίζει μόνο για το ποιοι είμαστε, αλλά για το ποιοι μπορούμε να γίνουμε.

Και ενώ συζητούμε για τον κίνδυνο των ρομπότ, ο πραγματικός κίνδυνος είναι ο τεχνολογικός κυνισμός. Η ιδέα ότι “όλα προχωρούν έτσι κι αλλιώς” και πως “δεν αλλάζει τίποτα”. Η σύμπλευση του “ωχαδελφισμού” με την ψευδαίσθηση της “σταθερότητας” και της “ασφάλειας”. Αυτή η αίσθηση αναπόφευκτου είναι το τέλος της πολιτικής. Γιατί αν τίποτα δεν αλλάζει, τότε τίποτα δεν αξίζει να υπερασπιστούμε.

Η λύση δεν είναι να πολεμήσουμε την τεχνολογία, αλλά να την πολιτικοποιήσουμε ξανά. Να τη θέσουμε υπό δημόσιο έλεγχο, με κανόνες διαφάνειας, δημοκρατικής λογοδοσίας και ηθικής χρήσης των δεδομένων. Η εκπαίδευση πρέπει να ξαναγίνει πολιτικό ζήτημα πρώτης γραμμής: όχι μόνο να μαθαίνουμε προγραμματισμό, αλλά να μαθαίνουμε κριτική σκέψη, ιστορική επίγνωση και δημοκρατική ευθύνη.

Η δημοκρατία του μέλλοντος δεν θα είναι λιγότερο τεχνολογική· θα είναι περισσότερο ανθρώπινη. Θα χρειαστεί να συνδυάσει την αποτελεσματικότητα των μηχανών με τη συμπόνια, τη φαντασία και την αμφιβολία του ανθρώπου. Γιατί χωρίς αυτά, η ελευθερία θα μετατραπεί σε απλή παράμετρο ενός αλγορίθμου.

Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι αν οι μηχανές θα σκεφτούν σαν εμάς. Είναι αν εμείς θα συνεχίσουμε να σκεφτόμαστε σαν ελεύθεροι άνθρωποι.

 

huffingtonpost.gr

Από το 2026 όλες οι συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων θα γίνονται ηλεκτρονικά. Η μεταρρύθμιση υπόσχεται διαφάνεια, αλλά εγείρει ερωτήματα για το κόστος και την επιχειρηματική ελευθερία. Γράφει ο Ιάκωβος Αρμάος*.
Από τις 2 Φεβρουαρίου 2026, όλες οι συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων στην Ελλάδα θα πρέπει να τιμολογούνται ηλεκτρονικά ή μέσω παρόχων ή μέσω του συστήματος της ΑΑΔΕ.

Η απόφαση αυτή, που συνοδεύεται από κίνητρα για πρόωρη προσαρμογή, παρουσιάζεται ως μια τομή για τη διαφάνεια και τον εκσυγχρονισμό.

Είναι συνέχεια άλλων αντίστοιχων κινήσεων. Κι άλλων πρωτοβουλιών που έχουν χαρακτηριστικά μεταρρύθμισης. Ωστόσο, η υποχρεωτική εφαρμογή εγείρει ερωτήματα για το μέλλον της επιχειρηματικής ελευθερίας στη χώρα.

Η ελληνική Πολιτεία στο πλαίσιο της υιοθέτησης σύγχρονων πρακτικών επιχειρηματικότητας συνέβαλε ώστε επιχειρήσεις να αποκτήσουν σύγχρονα εργαλεία.

Ιδιαίτερα οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που παραμένουν η ραχοκοκαλιά της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας, μπόρεσαν μέσω επιδοτήσεων να ενισχύσουν τους οργανισμούς τους με σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία.

Από την άλλη αύξησαν έτσι τα πάγια έξοδα τους αφού στην περίπτωση της καθημερινής λειτουργίας των επιχειρήσεων δεν υπάρχει ελεύθερο λογισμικό ενώ στην περίπτωση των ηλεκτρονικών τιμολογίων η μοναδική άλλη λύση είναι η -στην πράξη- «εκχώρηση» του ταμείου τους στην Πολιτεία.

Υπό αυτό το πρίσμα το 2026 πάρα πολλές εταιρείες, ιδιαίτερα μικρομεσαίες, θα επιβαρυνθούν με ένα κόστος -αφού ολοκληρώνεται ο κύκλος αποπληρωμής από πλευράς της Πολιτείας μέσω επιδοτήσεων- συστημάτων υπηρεσιών και εφαρμογών παραγωγικότητας.

Ταυτόχρονα θα κληθούν να επενδύσουν σε μια συνεργασία με ένα πάροχο (παρόλο που ήδη έχουν ένα κόστος συνεργασίας και ετήσιας διαχείρισης συστημάτων ηλεκτρονικής τιμολόγησης).

Τα υπέρ της Πολιτείας επιχειρήματα είναι προφανή. Η νέα διαδικασία ενισχύει τη διαφάνεια, μειώνει δραστικά τη φοροδιαφυγή, παρέχει καλύτερη εικόνα στην πολιτεία και ευθυγραμμίζει τη χώρα με ευρωπαϊκές πρακτικές. Για πολλούς, είναι ένα απαραίτητο βήμα σε μια οικονομία που για χρόνια ταλανιζόταν από «γκρίζες ζώνες».

Η επιχειρηματικότητα, ωστόσο, μέχρι σήμερα στηριζόταν στη δημιουργία, στην ευελιξία και στην ικανότητα λήψης αποφάσεων χωρίς υπερβολικούς περιορισμούς.

Αν δεν υπήρχαν αυτά (και ο θεσμός της οικογένειας) η ελληνική κοινωνία θα είχε καταρρεύσει στην εποχή της μεγαλύτερης κρίσης που έζησε ιστορικά ανεπτυγμένη κοινωνία, την κρίση χρέους και μνημονίων. Κάθε επιπλέον βαθμός κρατικού ελέγχου στις χρηματικές ροές των επιχειρήσεων περιορίζει αυτή την ελευθερία.

Άρα θα ήταν παράλογο να αγνοήσουμε τις σκιές. Οι εταιρείες επιβαρύνονται με επιπλέον κόστη. Και το βασικότερο η συγκέντρωση τέτοιας πληροφορίας σε έναν κρατικό φορέα ενισχύει τον φόβο μιας υπερβολικής εξάρτησης του ιδιωτικού τομέα από το δημόσιο.

Η εξάρτηση αυτή είναι πλέον ζητούμενο παντού. Σε χώρες της Ασίας η πληρωμή αγαθών γίνεται πλέον αποκλειστικά μέσω μιας εφαρμογής στο κινητό τηλέφωνο.

Ακόμα κι αν είσαι ξένος επισκέπτης δεν μπορείς να δώσεις μετρητά ή να παραγγείλεις ένα καφέ μόνος σου. Πρέπει να μπεις στην εφαρμογή, να βρεις τη δική σου γλώσσα και να παραγγείλεις και να πληρώσεις τον καφέ μέσα από αυτή. Η τεχνολογία δίνει αυτή τη δυνατότητα.

Αλλά έτσι το δικό σου πορτοφόλι είναι ψηφιακό, τα χρήματα που έχεις στο σύνολό τους για να ξοδέψεις είναι γνωστά και ο «ιδιοκτήτης» της εφαρμογής έχει την απόλυτη γνώση για σένα. Άρα που είναι η προσωπική ελευθερία, η επιθυμία και η δημιουργία σε αυτή την περίπτωση; Και πόσο ελεύθερος είναι ένας άνθρωπος αν η Πολιτεία έχει τον απόλυτο έλεγχο πάνω του;

Στην Ελλάδα η ανακοίνωση της Ανεξάρτητης Αρχής Δημόσιων Εσόδων είναι σαφής. Για τις πωλήσεις σε επιχειρήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η έκδοση ηλεκτρονικών τιμολογίων παραμένει προαιρετική.

Εφόσον η αλλοδαπή επιχείρηση δεν αποδέχεται το ηλεκτρονικό τιμολόγιο, αυτό μπορεί να αποσταλεί με εναλλακτικό τρόπο. Γιατί αυτή η εξαίρεση; Διότι στη συντριπτική πλειοψηφία των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης η τιμολόγηση παραμένει ακόμα επιλογή στα χέρια του πολίτη, του επιχειρηματία κι όχι στα χέρια της Πολιτείας.

Το κρίσιμο ζητούμενο, λοιπόν, είναι η ισορροπία. Η ψηφιοποίηση είναι μονόδρομος για μια σύγχρονη οικονομία.

Όμως, η επιτυχία της δεν θα κριθεί μόνο από τη μείωση της φοροδιαφυγής, αλλά από το κατά πόσο θα αφήσει χώρο στον Έλληνα επιχειρηματία να συνεχίσει να δημιουργεί, να καινοτομεί και να αναλαμβάνει ρίσκα. Χωρίς αυτήν την ελευθερία, καμία τεχνολογική πρόοδος δεν θα μπορέσει να αποδώσει τα αναμενόμενα οφέλη.

Ο κ. Ιάκωβος Αρμάος είναι Δρ. Πολιτικής Φιλοσοφίας – Επικοινωνιολόγος

O κόσμος μας αλλάζει. Η τεχνολογία δημιουργεί νέες συνθήκες για όλους. Η Ασία πετάει. Οι ΗΠΑ, για πολιτικούς κυρίως λόγους, βρίσκονται σε αχαρτογράφητα νερά. Η Ευρώπη αγκομαχά ανάμεσα στη αδιαμφισβήτητη δημιουργία του παρελθόντος και την πραγματική ταλαιπωρία του παρόντος.

Η Ελλάδα σε αυτή την συγκυρία έρχεται να δημιουργήσει τη νέα της ταυτότητα ως χώρα και ως οντότητα. Μέσα στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προς το παρόν ακολουθώντας την καθιερωμένη τροχιά της ευρωπαϊκής οικονομίας, με την κοινωνική συνοχή να δοκιμάζεται και την παράδοση και την ιστορία να λειτουργούν ως σταθερές αναφοράς, η χώρα καλείται να διαμορφώσει και να εδραιώσει τη δική της αυτόνομη αναπτυξιακή πορεία.

Στην αυτόνομη πορεία κι ενώ το ελληνικό σχέδιο στην πράξη αναζητείται ήρθε μια -θεωρητική – επανάσταση να δώσει μια ακόμα προοπτική. Η ψήφιση του νόμου για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια (διότι περί αυτού πρόκειται στην πραγματικότητα), αν και με πολλούς αστερίσκους, ήταν για πολλούς η στιγμή που η Ελλάδα θα έκανε το μεγάλο άλμα στον 21ο αιώνα της εκπαίδευσης. Μια στιγμή που θα έβαζε τέλος στη (σχεδόν) μαζική “εξαγωγή” φοιτητών, θα έφερνε διεθνή ονόματα στην ελληνική επικράτεια και θα μας έβαζε στον χάρτη ως εκπαιδευτικό κόμβο. Για πολλούς θα μπορούσε να θέσει μια σημαντικότητα πηγή κρατικών εσόδων κι έναν από τους τομείς που η χώρα μας θα μπορούσε να μεγαλουργήσει. Με άλλα λόγια, η Εκπαίδευση, τόσο η ιδιωτική όσο και η δημόσια, να αναδειχθεί σε θεμελιώδη πυλώνα της ελληνικής οικονομίας και σε καταλύτη αναβάθμισης της χώρας.

Η Ελλάδα διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά μιας σύγχρονης αναπτυγμένης χώρας. Δίνει τη δυνατότητα στον σπουδαστή-φοιτητή να έχει όλη την πληροφορία του κόσμου. Διαθέτει εξαιρετικό κλίμα. Έχει μεγάλη ιστορία. Και σε ορισμένους τομείς (Φιλοσοφία, Ιατρική, Νομική, Μαθηματικά, Πολιτικές Επιστήμες) μπορεί να συνδυάσει την μαγεία της γνώσης του παρελθόντος με τις σύγχρονες τάσεις εκπαίδευσης και τις προοπτικές του μέλλοντος. Αφού, όμως συμβαίνουν όλα αυτά γιατί η πραγματικότητα των πρώτων αδειών είναι απογοητευτική; Είναι τα πρώτα βήματα που είναι δύσκολα ή αδυναμία διαχείρισης της νέας εκπαιδευτικής πραγματικότητας;

Στην πράξη αντί για τα ονόματα που θα έκαναν τη διαφορά, είδαμε προτάσεις μέτριες, χωρίς διεθνή αίγλη, με προσοχή στο περιτύλιγμα κι όχι στην ουσία και σίγουρα χωρίς εκείνο αίσθηση καταλυτικού εντυπωσιασμού που θα προσέλκυε ξένους φοιτητές και καθηγητές.

Σήμερα, τα ελληνικά ιδιωτικά πανεπιστήμια λειτουργούν ως κολλέγια που συνεργάζονται με ξένα ΑΕΙ. Αυτό, ουσιαστικά, μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση των προγραμμάτων σπουδών τους. Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει ουσιαστική συζήτηση για την ποιότητα του ακαδημαϊκού προσωπικού, η οποία δεν αναμένεται να είναι αντίστοιχη με εκείνη του μητρικού ιδρύματος. Δυστυχώς, οι όροι διδασκαλίας στα κολλέγια παραμένουν ιδιαίτερα προβληματικοί, ενώ δεν έχουν ενθαρρύνει ούτε διευκολύνει την ερευνητική δραστηριότητα.

Για να απεγκλωβιστούν τα κολλέγια από το πλαίσιο του φορέα παροχής επαγγελματικής κατάρτισης και να εξελιχθούν σε πραγματικά πανεπιστήμια, με ερευνητική παραγωγή και ακαδημαϊκή διδασκαλία, απαιτούνται πολύ περισσότερα από απλή χρηματοδότηση.

Είναι, δε, σχεδόν αδύνατο να πιστέψει κανείς ότι ένα ιδιωτικό ίδρυμα θα μπορέσει να δημιουργήσει ιατρική σχολή ανώτερη από αυτή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), το οποίο διαθέτει 600 καθηγητές και πέντε μεγάλα πανεπιστημιακά νοσοκομεία.

Σε πρώτη φάση σίγουρα δεν φταίνε μόνο οι ενδιαφερόμενοι, φταίει και το πλαίσιο. Ασαφές, με αργές διαδικασίες, γραφειοκρατία, και – το χειρότερο – την αίσθηση ότι εδώ η υποδοχή για ξένες επενδύσεις στην εκπαίδευση είναι χλιαρή.

Η ιδανική αρχή θα ήταν άλλη: ένα απλό, σταθερό, διεθνώς αναγνωρίσιμο ρυθμιστικό πλαίσιο, συμφωνίες με κορυφαία πανεπιστήμια πριν καν περάσει ο νόμος, στρατηγικό σχέδιο συνεργασίας δημόσιου–ιδιωτικού τομέα και μια επιθετική διεθνής καμπάνια που θα τόνιζε ότι : “Η Ελλάδα ανοίγει τις πόρτες της στην κορυφή της παγκόσμιας γνώσης.”

Το τέλειο αποτέλεσμα; Η Ελλάδα ως εκπαιδευτικός κόμβος της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, με φοιτητές από κάθε ήπειρο, με νέα ερευνητικά κέντρα που συνεργάζονται με ελληνικά ΑΕΙ, με τεχνολογικά πάρκα γύρω από τις πανεπιστημιουπόλεις. Αυτό το κάνουν η Κύπρος, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ακόμη και χώρες της Ανατολικής Ευρώπης που ξεκίνησαν από χαμηλότερη βάση.

Και ας μην ξεχνάμε την τεχνολογία. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που διδάσκουμε και μαθαίνουμε. Η Ελλάδα θα μπορούσε να πρωτοπορήσει, να ενσωματώσει την τεχνητή νοημοσύνη στην καθημερινή εκπαιδευτική πράξη, να φτιάξει προγράμματα συνδυαστικής μάθησης που να γίνουν πρότυπο.

Μια αντικειμενικά καλή ιδιωτική τριτοβάθμια εκπαίδευση θα εκτοξεύσει την ήδη εξαιρετική δημόσια εκπαίδευση που έχουμε σε επίπεδο μάθησης και διδακτικού προσωπικού. Θα συμβάλει ώστε τα προγράμματα σπουδών και της δημόσιας εκπαίδευσης να εκσυγχρονιστούν, Και θα δώσει ένα κίνητρο επαναστατικής αντίληψης στην υλικοτεχνική υποδοχή των πανεπιστημίων τουλάχιστον των αστικών περιοχών που σήμερα παραμένει χρονικά στάσιμη και αισθητικά αποκρουστική. Με εξαιρετικά απλά λόγια: αν τα ιδιωτικά πανεπιστήμια δουλέψουν στοιχειωδώς καλά στην Ελλάδα θα συμβάλλουν στην πρόοδο και την ανάπτυξη των δημοσίων πανεπιστημίων.

Αντ’ αυτού χάσαμε την πρώτη εντύπωση. Κι αυτό, στη σημερινή εποχή όπου ο ανταγωνισμός είναι παγκόσμιος και η πρόοδος καλπάζει, κοστίζει. Το ερώτημα είναι: θα τολμήσουμε τις αλλαγές που χρειάζονται ή θα μείνουμε με την ελπίδα ότι “κάποια στιγμή” θα έρθουν “οι μεγάλοι παίκτες”;

 

huffingtonpost.gr